लिङ्गपुराणम्

एकेनैव सर्वं सृष्टं धृतं च पालितं च, तस्मिन्नेव परमेश्वरे देवाधिदेवेन कृपया लीयतेऽपि सर्वं जगत्। सः परमपुरुषः अनिरुद्धः, शङ्खचक्रगदाधरः, सुṣeण इति ख्यातः, तं श्रेष्ठाः ऋषयः भक्त्या उपासते। ये च आत्मविदां श्रेष्ठाः पुरुषं अनिरुद्धं ध्यानयन्ति, ते सर्वे नारायणतुल्याः, सर्वसमृद्धिसम्पन्नाश्च भवन्ति। सनन्दनः भगवाञ्, सनकः, सनातनः, वालखिल्याः, सिद्धगणाः, मित्रवरुणौ च—एते सर्वे तत्र सदा हरिं जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं भक्त्या उपासते। सप्तसु द्वीपेषु नानाशिखरयुक्ताः बहवः महाशैलाः स्थिताः सन्ति, केचन गिरयः समुद्रपर्यन्तं व्याप्य, गुहायुक्ताश्च, बहवः भूमिपालाः कालयोगात्सम्प्राप्ताः। परमेश्वरशक्त्या, क्रौञ्चशत्रोः प्रजापतेः परम्परया, अतीतानागतमन्वन्तरेषु च, अहं ते भूमिपतीन् प्रवक्ष्यामि। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, अतीतानागतमन्वन्तरेषु च, ये भूमिपालाः अभवन्, तान् अहं कथयिष्यामि। सर्वे ते समदर्पाः समसंकल्पाश्च आसन्, स्वायम्भुवमनोरपौत्राः महाबलिनः। प्रियव्रतस्य वीर्यवन्तः पुत्राः—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, मेधः, मेधातिथिः, वसुः, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हविः, सवनः च—एते सप्त भूमिपाः अभिषिक्ताः। प्रियव्रतेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तराजानः स्थापिताः। आग्नीध्रः महाबलवान् जम्बूद्वीपस्य अधिपः कृतः, मेधातिथिः प्लक्षद्वीपस्य नृपः अभवत्। शाल्मलः सौन्दर्यसम्पन्नः शाल्मलद्वीपस्य राजा कृतः, ज्योतिष्मान् कुशद्वीपस्य अधिपः अभवत्। क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमान् राजा कृतः, शाकद्वीपे हविः अधिपः अभवत्। सवनः, नियमपरायणः, पुष्करद्वीपस्य नृपः कृतः, तत्रैव सवनस्य पुत्रः महावीतः जातः। धातकी च महावीतश्च, सुतश्रेष्ठौ, तस्य द्वौ पुत्रौ, तस्यैव नाम्ना महावीताख्यं देशं प्राप्नोति। धातक्याः देशः धातकीखण्ड इति प्रसिद्धः। हविः शाकद्वीपाधिपः अपि पुत्रान् उत्पादितवान्—जलदः, कुमारः, सुकुमारः, मणिचकः, कुसुमोत्तरः, मोदाकः, सप्तमः महाद्रुमः। प्रथमं देशं अलदाख्यं जलदस्य, द्वितीयं कौमारं कुमारस्य, तृतीयं सुकुमारं सुकुमारस्य, चतुर्थं मणिचकं मणिचकस्य। पञ्चमं कुसुमोत्तरं कुसुमोत्तरस्य, षष्ठं मोदाकं मोदाकस्य, सप्तमं महाद्रुमं महाद्रुमस्य। एवं सप्त खण्डानि तत्र तेषां नामभिः प्रसिद्धानि। द्युतिमतः क्रौञ्चद्वीपाधिपतेः पुत्राः—कुशलः, मनुगः, उष्णः, पीवरः, अन्धकारकः, मुनिः, दुन्दुभिः च—एते। क्रौञ्चद्वीपस्य शुभानि सप्त क्षेत्राणि तेषां नामभिः प्रसिद्धानि—कुशलस्य कुशलम्, मनुगस्य मानोनुगम्, उष्णस्य उष्णम्, पीवरस्य पीवरम्। अन्धकारकस्य अन्धकारकम्, मुनेश्च मुनि, दुन्दुभेः दुन्दुभिः इति। एते सप्त महात्मानः क्रौञ्चद्वीपे निवसन्ति। कुशद्वीपे अपि सप्त महाबलिनः सन्ति—उद्भिदः, वेणुमान्, द्वैरथः, लवणः, धृतिः, प्रभाकरः षष्ठः, सप्तमः कपिलः। प्रथमं क्षेत्रं उद्भिदाख्यं, द्वितीयं वेणुमण्डलम्, तृतीयं द्वैरथम्, चतुर्थं लवणम्, पञ्चमं धृतिमत्, षष्ठं प्रभाकरम्, सप्तमं कपिलम्। शाल्मलद्वीपस्य सप्त स्वामिनः वपुष्मतः पुत्राः—श्वेतः, हरितः, जीमूतः, रोहितः, वैद्युतः, मानसः, सप्तमः सुप्रभः। श्वेतस्य क्षेत्रं श्वेतम्, हरितस्य हरितम्, जीमूतस्य जीमूतम्, रोहितस्य रोहितम्, वैद्युतस्य वैद्युतम्, मानसस्य मानसम्, सुप्रभस्य सुप्रभम् इति सप्त क्षेत्राणि तेषां नामभिः प्रसिद्धानि। अथ जम्बूद्वीपात् परं प्लक्षद्वीपस्य कथां वक्ष्यामि। मेधातिथेः सप्त पुत्राः प्लक्षद्वीपस्य नृपाः अभवन्। तेषां ज्येष्ठः शान्तभयः, अन्ये च—शिशिरः, सुखोदयः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवः। एते सप्त क्षेत्राणि, पूर्वं स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पृथक् पृथक् स्थापितानि। तैः मेधातिथिपुत्रैः प्लक्षद्वीपवासिनः तत्र स्थापिताः, वर्णाश्रमधर्मसम्पन्नाः च। प्लक्षद्वीपखण्डेषु च शाकद्वीपसमीपेषु च धर्मः पञ्चविधः वर्णाश्रमभेदेन प्रसिद्धः। सुखम्, दीर्घायुः, स्वस्वरूपं, बलम्, धर्मश्च—एते पञ्च द्वीपेषु सर्वेषां सामान्यं कथ्यते, हे द्विजश्रेष्ठ।