लिङ्गपुराणम्

शङ्कुकर्णेन, नमुचिना तस्य अनुयायिभिः, तथा अन्यैः वीरैः तला विभक्तानि सन्ति; तल्लोकं विविधैः विभूतिभिः शोभायमानं दृश्यते। सर्वेषु तेषु तलेषु परमेश्वरः अम्बया सह, स्कन्देन, नन्दिना च, सर्वत्र गणैः परिवृतः अस्ति। तेषां तलानां उपरि सप्त सप्त भूमिभेदाः सन्ति; भूमेः सप्त विभागान् ते कथयामि। भूमिः सप्त द्वीपैः युक्ता, नद्यः पर्वतानि च पूर्णा, सप्त समुद्रैः सर्वतः भूषिता। जम्बू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्कर—एते द्वीपाः क्रमशः अन्तर्गताः। सर्वेषु सप्तद्वीपे परमेश्वरः, सर्वगणैः परिवृतः, विविधरूपधारणं कृत्वा, स्वं सन्निधिं प्रकाशयति। सप्त समुद्राः—लवणोदकं, इक्षुरसः, सुरा, घृतं, दधिसागरः, क्षीरसागरः, मधुजलम्—एते क्रमशः। सर्वेषु समुद्रेषु सर्वदा शिवः, स्वगणैः सह, जलरूपधारणं कृत्वा, तरङ्गबाहुभिः क्रीडति, श्रीमान्। यथा क्षीरसागरे अमृतं, तथैव हरिः सदा क्षीरसागरे शिवं प्रत्यक्षं ज्ञात्वा योगनिद्रायाम् शयितः। यदा भगवान् जागर्ति, तदा जगत् अपि जागर्ति; यदा सः शयितः, तदा चराचरं तेन व्याप्य, शयितम् एव। तेनैव सर्वं सृज्यते, ध्रियते, रक्ष्यते, लीयते च—सर्वदेवेश्वरस्य प्रसादेन। सुसेण इति प्रसिद्धः, श्रेष्ठाः ऋषयः शङ्खचक्रगदायुक्तं अनिरुद्धं परमपुरुषं पूजयन्ति। य एव आत्मविदां श्रेष्ठाः अनिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्ति, ते सर्वे नारायणसमाः, सर्वसमृद्धियुक्ताः। सनन्दनः, भगवतः सनकः, सनातनः, वालखिल्याः, सिद्धाः, मित्रः, वरुणः च—एते भगवतं हरिं, जगदुत्पत्तिस्थानं, नित्यं पूजयन्ति। सप्तद्वीपेषु बहवः महान् शिखरयुक्ताः पर्वताः तिष्ठन्ति। केचित् पर्वताः समुद्रपर्यन्तं व्याप्य तिष्ठन्ति, गुहासहिताः च; भूम्याः अधिपतयः बहवः कालस्य भारात् उत्पन्नाः। परमेश्वराणां शक्त्या, क्रौञ्चशत्रोः प्रजापतेः, सर्वेषु अतीतेषु भविष्यद् मन्वन्तरेषु, अत्र। भूम्याः अधिपतयः ते ते वक्ष्यामि; स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, अतीतेषु भविष्यद् मन्वन्तरेषु च तान् कथयिष्यामि। ते सर्वे समानगर्विताः, समानकार्यपरायणाः, स्वायम्भुवमनुना पौत्राः बलिनः। प्रियव्रतस्य वीर्यशालिनः पुत्राः—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, मेधः, मेधातिथिः, वसुः। ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यः, सवनः—एते अपि पुत्राः; प्रियव्रतः तान् सप्त भूमिषु सप्त अधिपतित्वेन अभिषिक्तवान्। सः आग्नीध्रं जम्बूद्वीपस्य अधिपतिं कृतवान्; मेधातिथिं प्लक्षद्वीपस्य अधिपतिं कृतवान्। शाल्मलः सौन्दर्ययुक्तः राजा अभिषिक्तः; कुशद्वीपे ज्योतिष्मतं अधिपतिं कृतवान्। क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमान् राजा नियुक्तः; शाकद्वीपे हव्यं अधिपतिं कृतवान्। पुष्करे सवनं, नियमनिष्ठं, अधिपतिं कृतवान्; पुष्करे सवनस्य महावीतः पुत्रः अभवत्। धातकी, महावीतः—एते श्रेष्ठपुत्रौ; तस्य प्रदेशः महावीत इति नाम्ना प्रसिद्धः। धातक्याः प्रदेशः धातकीखण्डः इति नाम्ना; हव्यः शाकद्वीपस्य अधिपतिः अपि पुत्रान् उत्पादितवान्। जलदः, कुमारः, सुकुमारः, मणीककः, कुसुमोत्तरः, मोदाकः, सप्तमः महाद्रुमः—एते तस्य पुत्राः। आलद इति प्रथमं क्षेत्रं जलदस्य; कौमार इति द्वितीयं कुमारस्य। तृतीयं सुकुमार क्षेत्रं सुकुमारस्य; चतुर्थं मणीकक क्षेत्रं मणीककस्य। पञ्चमं कुसुमोत्तर क्षेत्रं कुसुमोत्तरस्य; षष्ठं मोदाक क्षेत्रं मोदाकस्य। सप्तमं महाद्रुम क्षेत्रं महाद्रुमस्य; एवं सप्त क्षेत्राणि तत्र तेषां नाम्नि प्रसिद्धानि। द्युतिमतः क्रौञ्चद्वीपस्य अधिपतेः पुत्राः—कुशलः, मनुगः, उष्णः, पीवरः, अन्धकारकः, मुनिः, दुन्दुभिः। क्रौञ्चद्वीपस्य शुभानि क्षेत्राणि तेषां नाम्नि प्रसिद्धानि। कुशलस्य क्षेत्रं कुशलः; मनुगस्य मनोनुगः; उष्णस्य उष्णः; पीवरस्य पीवरः। अन्धकारकस्य क्षेत्रं अन्धकारकः; मुनिः क्षेत्रं मुनिः; दुन्दुभिः क्षेत्रं दुन्दुभिः। एते सप्त प्रसिद्धाः जनाः क्रौञ्चद्वीपे वसन्ति; कुशद्वीपे अपि सप्त बलिनः सन्ति। उद्भिदः, वेणुमान्, द्वैरथः, लवणः, धृतिः, षष्ठः प्रभाकरः, सप्तमः कपिलः। प्रथमं क्षेत्रं उद्भिदः; द्वितीयं वेणुमण्डलम्; तृतीयं द्वैरथः; चतुर्थं लवणः। पञ्चमं धृतिमत्; षष्ठं प्रभाकरः, अतुलः; सप्तमं कपिलः, कपिलनाम्नि। एवं सप्तद्वीपेषु सप्त क्षेत्राणि, सप्त अधिपतयः, सप्त जनाः, सप्त पर्वतानि च, परमेश्वरस्य महिम्ना, विविधरूपेण, विविधकार्येण, शोभायमानानि सन्ति; सर्वत्र भगवतः सन्निधिः, सर्वदेवगणैः परिवृतः, पूज्यते।