लिङ्गपुराणम्

अनन्तेन सह मुनिवर्येण मुचुकुन्देन च, बलिनाऽधिपेन च, ये च पातालस्वर्गवासिनः सन्ति, तेन सर्वेणैव एषा भूमि संबद्धा अस्ति। ब्राह्मणाः, रसायां रसानां तलं पर्वतम्; शार्करं तलातलं; पीतं सुतलाख्यम्; विटलं प्रवालसदृशं दीप्तिमन्ति। अतलं श्वेतं तथा तलं च, यत् किञ्चित् श्वेतं तेषां मध्ये दृश्यते; पुण्यात्मानः, तेषां विस्तारः अधः स्थितायाः भूमेः तुल्यः। एषां तलेषु संख्या एवम् निश्चिताः; व्योम सहस्रयोजनमितम्, तथा दशसहस्रयोजनमपि। शतसहस्रसप्तसहस्रं घनतलस्य परिमाणम्; व्योममूलं तु त्रिंशत्सहस्रयोजनमितम्। महर्षे, रसानां तलं सुवर्णमयं शुभदं च कीर्त्यते, यत्र वासुक्यादयः निवसन्ति। तलातलं विरोचनः, हिरण्याक्षः, नरकः चान्ये च सेवन्ते; सर्वशोभायुक्तं तद् दृश्यते। सुतलं प्राचीनदैवतैः, विनायककालनिमिप्रमुखैः च, अन्यैः च पूरितम्। विटलं दानवैः, तारकाग्निमुखमहान्तकनागैः, असुरेण प्रह्लादेन च वासितम्। विटलं च कंबलाश्वाभ्यां, महाकुम्भेन, धिमता हयग्रीवेण च सेव्यमानं प्रसिद्धम्। शङ्कुकर्णेन, नमुचिप्रमुखैः च, अन्यैः च विविधवीरैः तद् विभक्तम्; तलं तेन शोभितम्। एषु सर्वेषु स्थलेषु परमेश्वरः अम्बया, स्कन्देन, नन्दिना, गणैः च सर्वतः परिवृतः सन्निवसति। सर्वेषां तलेषां उपरि सप्त सप्त भूमिभेदाः सन्ति; सप्त भूमिविभागान् अहं ते वर्णयिष्यामि। भूमिः सप्तद्वीपमयी, नदीनदीगिरिप्रपूरिता, सप्तसमुद्रैः सर्वतः शोभिता अस्ति। जम्बूप्लक्षशाल्मलीकुशकौञ्चशाकपुष्कराणि—एते अन्तराले द्वीपाः क्रमशः। सर्वेषु सप्तद्वीपेषु हरः सर्वगणैः परिवृतः, नानारूपधारी सदा विराजते। लवणोदकं, इक्षुरसः, सुरा, सर्पिः, दधिः, क्षीरसमुद्रः, स्वादुजलम्—एते क्रमशः समुद्राः। एतेषु सर्वेषु समुद्रेषु, सर्वदा शिवः स्वगणैः सह, जलरूपधारी, तरङ्गबाहुभिः क्रीडति। यथा क्षीरसिन्धौ सुधा, तथा हरिः सदा क्षीरसमुद्रे शिवसाक्षात्कारयोगनिद्रायाम् शय्यां करोति। भगवतः जागरणे जगत् जागर्ति; तस्य शयने सर्वं चलाचलम् तेन व्याप्य शय्यां यायात्। तेनैव सर्वं सृष्टं, स्थितं, पालितं, लीनं च—देवाधिदेवस्य प्रसादात्। सुषेणाख्यः स ऋषिवर्यः, परमपुरुषं अनिरुद्धं शङ्खचक्रगदाधरं सदा उपासते। ये च आत्मविदां श्रेष्ठाः अनिरुद्धं पुरुषं ध्यानन्ति, ते सर्वे नारायणसमाः, सर्वसमृद्धियुताः। सनन्दनः, भगवान् सनकः, सनातनः, वालखिल्याः, सिद्धाः, मित्रवरुणौ च—एते सर्वे तत्र हरिं जगदुत्पत्तिस्थितिलयं कारणं सदा उपासते। सप्तद्वीपेषु बहवः शिखरिभिः नानाविधशृङ्गयुक्ताः महानगाः स्थिताः। केचन गिरयः समुद्रपर्यन्तं व्याप्य, गुहाभिः च शोभिताः; अनन्तकालपर्यन्तं बहवः भूमिपाः कालभारात् जाताः। परमेश्वरशक्त्या, क्रौञ्चारेरपत्यात्, अतीतानागतमन्वन्तरेषु सर्वत्रैव—एतत् सर्वं प्रवक्ष्यामि। भूमिपतीन् अहं ते कथयिष्यामि; स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, अतीतानागतमन्वन्तरेषु च तेषां वर्णनं करिष्यामि। सर्वे समदर्पाः समसंकल्पाः च आसन्; स्वायम्भुवमनोरपौत्राः महाबलिनः। प्रियव्रतस्य वीरपुत्राः—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, मेधः, मेधातिथिः, वसुः, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यः, सवनः—एते सप्त पुत्राः। प्रियव्रतः तान् सप्तद्वीपाधिपतित्वेन अभिषिच्य, आग्नीध्रं जम्बूद्वीपाधिपतिं, मेधातिथिं प्लक्षद्वीपस्य अधिपतिं चकार। शाल्मलं रूपसम्पन्नं राजा अभिषेचयत्, ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपाधिपतिं स्थापयामास। द्युतिमन्तं क्रौञ्चद्वीपस्य राजानं, हव्यं शाकद्वीपस्य अधिपतिं प्रियव्रतः चकार। सवनं व्रतधारिणं पुष्करस्य अधिपतिं कृत्वा, तत्रैव सवनस्य महावीतः पुत्रः अभवत्। धातकी महावीतश्च, पुत्रश्रेष्ठौ, तस्य द्वौ पुत्रौ; महात्मनः तेन प्रदेशः महावीताख्यः अभवत्। धातक्याः प्रदेशः धातकीखण्डः इति प्रसिद्धः; हव्यस्य शाकद्वीपाधिपतेः अपि पुत्राः आसन्। जलदः, कुमारः, सुकुमारः, मणिचकः, कुसुमोत्तरः, मोदाकः, सप्तमः महाद्रुमः—एते तस्य पुत्राः। प्रथमं प्रदेशं अलदाख्यं जलदस्य; द्वितीयं कौमाराख्यं कुमारस्य; तृतीयं सुकुमारस्य सुकुमारप्रदेशः; चतुर्थं मणिचकस्य माणिचकाख्यः इति।