लिङ्गपुराणम्

सूतः एवमुक्तः पुनः श्रोतृभिः, शङ्करस्य चरितं स्पष्टं विस्तरेण निवेदितं, सर्वात्मनः रुद्रस्य तत्त्वं पुनः कथयितुं प्रार्थितः। स सूतः उवाच— रुद्रः एव सर्वात्मा, तस्यैव प्रसादेन भूमिः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यं च, पाताललोकाः, नरकाः, अनन्तान्यपि सागरगर्तानि च सर्वाणि सन्ति। तारका, ग्रहाः, चन्द्रः, सूर्यः, ध्रुवः, सप्तर्षयः, देवाः, अन्ये च सर्वे रुद्रस्य कृपया एव स्थिताः। एतेषां सर्वेषां सृष्टिकर्ता स एव, द्विजश्रेष्ठ, स एव समष्टिरूपेण, सर्वात्मना, नित्यं शिवरूपेण प्रतिष्ठितः। यः मोहितः तस्य मायया, स महात्मानं, सर्वात्मानं, महेश्वरं, महादेवं न जानाति। स रुद्रदेवस्य शरीरे एव त्रयो लोकाः प्रतिष्ठिताः; तस्मात् तस्मै नमस्कृत्य, लोकानां कल्याणमयं निर्णयं कथयामि। पूर्वं ब्रह्माण्डस्य सृष्टिं विस्तरेण कथितवानस्मि; अधुना तस्मिन्नन्तर्गतलोकानां स्वरूपं वर्णयिष्यामि। भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यं—एते सप्त शुभा लोकाः ब्रह्माण्डात् उत्पन्नाः। एतेषां अधस्तात्, द्विजश्रेष्ठ, सप्त तलाख्याः लोकाः सन्ति, महातलाद्याः; तेषां अधः क्रमशः नरकाः सन्ति। महातलं सुवर्णरत्नैः विभूषितं, शोभनैः प्रासादैः, विविधैः भवनैः च, भवस्य च आवासैः समलंकृतम्। तत्र अनन्तः, प्राज्ञः राजा मुचुकुन्दः, बलवान् अधिपः, पातालस्वर्गवासिनः च सन्ति। ब्राह्मणाः, रसातलं पर्वतः, शार्करं तला-तलम्, पीतम् सुतलम्, विटलम् प्रवालवर्णं दीप्तिमान्। अतलं श्वेतम्, तथा तलम्, यच्चान्यत् श्वेतं तेषु, धर्मज्ञाः, तेषां विस्तारः अधः भूमेः तुल्यः। एतेषां तलानां संख्या एवं निश्चिताः; आकाशस्य विस्तारः सहस्रयोजनं, दशसहस्रं च। लक्षसप्तसहस्रं घनानां तलानां मितिः, आकाशमूलं त्रिंशत्सहस्रयोजनं। मुनिश्रेष्ठ, रसातलं सुवर्णमयं, कल्याणमयं, वासुक्यादिभिः सेवितं प्रसिद्धम्। तलातलं विरोचनः, हिरण्याक्षः, नरकः, अन्यैः च सेवितम्, सर्वशोभायुतम्। सुतलं प्राचीनैः देवैः, विनायक-कालनिमिप्रमुखैः, अन्यैः च पूरितम्। विटलं दानवैः, तारकः, अग्निमुखः, महान्तकः, नागैः, असुरः प्रह्लादः च तत्र वसन्ति। विटलं च कंबल-श्व-नामभ्यां, वीरः महाकुम्भः, प्राज्ञः हयग्रीवः च सेवितम्। शङ्कुकर्णेन, नमुचिप्रमुखैः, नानावीरैः च विभक्तम्, तलम् एवम् शोभायुतम्। एतेषु सर्वेषु स्थलेषु, परमेश्वरः अम्बया, स्कन्देन, नन्दिना, सर्वतः गणैः परिवृतः, स्थितः। एतेषां तलानां उपरि सप्त सप्त पृथिव्यः सन्ति; तेषां सप्त विभागान् कथयिष्यामि। पृथिवी सप्तद्वीपमयी, नद्यः पर्वतैः च पूर्णा, सप्ताभिः समुद्रैः सर्वतः शोभिता। जम्बू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्कर—एते द्वीपाः क्रमशः। सप्तसु द्वीपेषु, हरः, सर्वैः गणैः परिवृतः, नानारूपधारी, स्वयम् आविर्भवति। लवणोदकं, इक्षुरसः, सुरा, घृतं, दधिसागरः, क्षीरसमुद्रः, मधुजलम्—एते सप्त समुद्राः। एतेषु सर्वेषु समुद्रेषु, सर्वदा, शिवः, स्वगणैः सह, जलरूपधारी, महात्मा, तरङ्गबाहुभिः क्रीडति। यथा क्षीरसमुद्रे अमृतं, तथा हरिः सदा क्षीरसमुद्रे, शिवसाक्षात्कारयुक्तः, योगनिद्रायाम् शयेते। भगवतः जागरणे सर्वं विश्वं जागर्ति; तस्य शयने, यत् चलं, अचलं, तेन व्याप्य, शयेते एव। तेनैव सर्वं सृज्यते, धार्यते, रक्ष्यते, लीयते च—परमेश्वरस्य कृपया। सुषेणाख्यः, मुनिश्रेष्ठैः, अनिरुद्धः पुरुषः, शङ्खचक्रगदाधरः, पूज्यते। आत्मविदां श्रेष्ठाः ये अनिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्ति, ते सर्वे नारायणसमाः, सर्वसमृद्धियुताः। सनन्दनः, भगवान् सनकः, सनातनः, वालखिल्याः, सिद्धाः, मित्रः, वरुणः च— ते निरन्तरं हरिं जगदुत्पत्तिस्थानं पूजयन्ति; सप्तद्वीपेषु नानापर्वताः, विविधशिखराः सन्ति। केचित् पर्वताः समुद्रपर्यन्तं व्याप्य, गुहाभिः युक्ताः; बहवः भूमिपाः, कालभारात्, जाताः। परमेश्वरशक्त्या, क्रौञ्चारेरपि प्रजापतेः, सर्वासु अतीत-भाविष्य-मन्वन्तरेषु, भूमिपतीन् ते वक्ष्यामि; स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, अतीतेषु, भविष्यत्सु च कथयिष्यामि। ते सर्वे समदर्पाः, समानार्थिनः; स्वायम्भुवमनोरपि पौत्राः बलिनः। प्रियव्रतस्य पुत्राः, वीर्यशालिनः, नाम्ना—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, मेधः, मेधातिथिः, वसुश्च—इति कीर्तिताः।