लिङ्गपुराणम्

तेषां मध्ये अहं महता विक्षेपेण क्षितौ पतितः, शुभानि रक्षार्थं कर्माणि कृत्वा त्र्यम्बकं महादेवं उमापतिं स्तुतवान्। त्र्यम्बकाय मधुना अभिषिच्य, तृणशतसंख्यया सर्वविधद्रव्यैः हविः समर्पितवन्तः। तत्र पितरौ मम—पिता च पितामहश्च—चेतनां नष्टवन्तौ, मम पितामहः पीडितः विलपन् मृतवत् भूमौ पतितः। तौ मृतवत् पतितौ दृष्ट्वा, मृत्युभयात् शीघ्रमेव अहं तयोः पितरौ शिरसा प्रणम्य, ताभ्यां प्रदक्षिणं कृत्वा, रुद्रहृदयानि जपन् अन्तःकरणे हृदयकमले त्र्यम्बकं देवमध्यास्य ध्यानपरः अभवम्। तदा साक्षात् मम पुरतः पवित्रे सलिले स्थितं परमेश्वरं त्र्यंबकं दशभुजं शान्तं पञ्चवक्त्रं नित्यशुभं अपश्यम्। तं दृष्ट्वा, चन्द्रशेखरः प्रसन्नः महादेवः माम् अभ्यभाषत—"वत्स नन्दिन्, महाबाहो, किमर्थं त्वं मृत्युभयं प्राप्स्यसि?" स एव ब्राह्मणद्वयं प्रेषितवान्, त्वं च मम सदृशः निःसंशयं; वत्स, तव शरीरं लौकिकमेव सत्यम्। दिव्यं शरीरं पूर्वं न दृष्टं न त्वया, न देवैः, न ऋषिभिः, न सिद्धैः, न गन्धर्वैः, न दानवश्रेष्ठैः। यत् पूर्वं दिव्यमिव पूजितं, हे नन्दिकेश्वर, तद् संसारधर्म एव—सुखदुःखयोः पुनः पुनरावृत्तिः। मानवानां जन्मत्यागः सदा पण्डितैः कर्तव्यः। एवं मम पुरतः एवमुक्त्वा, सर्वदेवेशः महेश्वरः, शुभाभ्यां हस्ताभ्यां, भगवाँश्च रुद्रः, परमव्यसनेषु त्राता, माम् अलिङ्गयत्। प्रसन्नचित्तः वृषध्वजः महादेवः, गणेभ्यः हिमगिरिसुते च पश्यन्, उवाच—"त्वं जरामुक्तः, दुःखरहितः, अमरः सदा मम प्रियः, पितृमित्रैः सह चिरञ्जीवी। मम वीर्यबलसम्पन्नः प्रियगणः सदा मम समीपे स्थास्यसि। महायोगबलयुक्तः सदा मम प्रियतमः।" एवं मम प्रति उक्त्वा, भगवान् गणैः सहितः, स्वकुसशृङ्गनिर्मितां माला स्वयमेव मम ग्रीवायाम् बद्धवान्। तया मङ्गलमालया बद्धोऽहं, तदा रूपेण त्र्यंबकः दशभुजः द्वितीयः शङ्कर इव अभवम्। स एव भगवान् तस्मात् मालात् हस्तेन गृहित्वा उवाच—"वत्स, अद्य किं वरं इच्छसि? वरं दास्यामि।" ततः स्वमूर्ध्नः जटाजूटात् परमपवित्रं जलं गृहित्वा—"एषा नदी भूयात्" इत्युक्त्वा वृषध्वजः तद् जलं स्रष्टवान्। तदा सा दिव्या नदी पूर्णा श्यामलवर्णा शुभा उत्पन्ना, पद्मोत्पलविभूषिता प्रवहन्ती। महादेवः तां नदीं सुललितां दृष्ट्वा उवाच—"त्वं जटाजूटात् उद्भूता, महानदी भविष्यसि; अतः 'जटोदका' नाम्ना प्रविद्यसे, पावनस्रवः श्रेष्ठा। यः कश्चित् त्वयि स्नानं करिष्यति, सर्वपापैः विमुक्तो भविष्यति।" ततः महादेवः, शिलदात्मजं देवीद्वारा संबोधितवान्। देवी माम् पादयोः स्थाप्य, आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, कराभ्यां सस्नेहं स्पृष्टवती। मातृस्नेहेन स्तनयोः प्रवहद्भिः क्षीरधारात्रय्या माम् अभिषिञ्चत्, देवानां नाथं शङ्खसदृशं पश्यन्ती। तत्र तिस्रः क्षीरधाराः त्रिस्रोतसः नद्यः अभवन्, तदा भगवान् उक्तवान्—"एषा त्रिस्रोतसी नदी भवतु।" तां नदीं दृष्ट्वा वृषभः प्रमुदितः नदन्, तस्मात् शब्दात् अपरानदी उत्पन्ना। सा नदी 'वृषध्वनी' इति ख्यातिं प्राप, स्वर्णजम्बूनिर्मिता, अद्भुता, सर्वरत्नभूषिता, शुभा। ततः वृषध्वजः भगवान् मम मूर्ध्नि दिव्यं मुकुटं, विश्वकर्मणा निर्मितम्, बद्धवान्। महेश्वरः स्वयम् एव मम कर्णयोः दिव्ये कुण्डले, वज्रवैडूर्यभूषिते, स्थापयामास। एवं दिव्यालङ्कृतं माम् आकाशे दृष्ट्वा, सूर्यः मेघजलैः वर्षन् राजवत् अभिषिञ्चत्। तत्र अभिषिक्ते मम, प्रवाहः प्रवहन् आरब्धः; सुवर्णात् उत्पन्ना सा नदी जाताभवत्। त्र्यंबकः भगवान् तां 'स्वर्णोदका' इति नाम्ना प्रोक्तवान्, यतो हि सा सुवर्णजम्बूनिर्मिता, द्वितीया शुभा मुकुटात् उत्पन्ना। ततः पवित्रा नदी प्रवहन्ती जाताभवत्, सा 'जम्बूनदी' इति लोके प्रसिद्धा, 'पञ्चनदा' इति च, जप्येश्वरस्य समीपे। यः कश्चित् पञ्चनदं प्राप्त्वा स्नानं कृत्वा जप्येश्वरेश्वरं पूजयति, स निःसंशयं शिवसायुज्यं प्राप्नोति। ततः सर्वभूतनाथः महादेवः देवीं शर्वाणीं उमां अजनां गिरिसुतां सम्बोधितवान्। देवी उवाच—"किं नन्दीश्वरं पशूनां नाथं अभिषिञ्चेयम्, गणाधिपतित्वं च ददामि, किं वा, भगवन्?" एतद्वचनं श्रुत्वा, भवानी हृष्टमुखी स्मितपूर्वकं भगवन्तं भवं प्रहसन्ती उवाच—"देवेश, सर्वेषां लोकानां अधिपत्यं गणानां च नेतृत्वं दातव्यं, यतोऽयं गिरिसुतः मम आत्मजः।" एवं पावनकथायां, श्रीमहादेवस्य अनुग्रहेण, नन्दिकेश्वरः दिव्यरूपेण, अमरत्वेन, गणाधिपत्येन च विभूषितः अभवत्।