लिङ्गपुराणम्

त्रिषु लोकेषु या नार्यः सर्वाः साऽस्याः अंशभूताः, रुद्राश्चैकादशधा तस्यैव अंशात् जाताः। सा सर्वा स्त्रीशक्तिरूपा, नीललोहितस्तु पुरुषः। एतद् दृष्ट्वा भगवाँस्स्वयम्भूः ब्रह्मा धर्मात्मानं दक्षं प्रेक्ष्य उवाच— “त्वं मम च स्वस्य च लोकार्थे पुत्रीकुरु तां जगद्धात्रीं; या पुत्रं पुत्-नामा नरकात् त्रायते, तस्मात् अत्र सा पुत्री कथ्यते। एषा सुन्दरी तव पुत्री भविष्यति, सा च विश्वजननी; अतः सा सती नाम्ना तव पुत्रीति विख्याता भविष्यति।” एवं ब्रह्मणा समादिष्टः दक्षः सतीं कन्यां प्राप्त्वा सपर्यया रुद्राय प्रत्यक्षं ददौ। धर्मस्य पत्न्यः श्रद्धाद्याः तिस्रः दश च एक च कथ्यन्ते; तासां धर्मेण उत्तमाः पुत्राः क्रमशः वर्ण्यन्ते। तत्र कामः, मदः, नियमः, तुष्टिः, लोभः, विद्या, दण्डः, सम्मतिः, धृतिः च—एते दीप्तिमन्तः। जागरूकता, नम्रता, धृति, क्षेमः, सुखं, कीर्तिः, धर्मस्य पुत्राः तासु दृश्यन्ते। धर्माचरणे दण्डः च सम्मतिः च, जागरूकता च धृतिः च, एते बुद्धिधर्मयोः द्वौ पुत्रौ। एवं धर्मस्य पञ्चदश पुत्राः सन्ति; भृगुपत्नी ख्यातिः, विष्णुप्रियासती, श्रीं जनयामास। सा धाता-विदातृभ्याम् अपि, मेरोः पुत्रौ पुत्रश्च जनयामास; मरीचेरपि प्रभूतिः नाम पत्नी द्वौ पुत्रौ जनयामास। पूर्णमासः मरीचेः पुत्रः, ततोऽस्याः चत्वारः कन्याः—तुष्टिः, ज्येष्ठा, दृष्टिः, कृषिः, अपचितिः च। क्षमा पुलहात् पुत्रांश्च धर्मपत्नीं कन्यां च जनयामास—कर्दमं, वारियांसं, सहिष्णुं च। तथैव कनकपिटं, पीवारिं, पृथिवीसमान् अपि; पुलस्त्यः प्रहर्षेण पुत्रान् जनयामास—दत्तोर्नं, वेदबाहुं, कन्यां च दृष्टद्वतीं। शुभा सन्नतिः षष्टिसहस्रपुत्रान् जनयामास। क्रतुपत्न्याः सर्वे पुत्राः वालखिल्याः नाम्ना प्रसिद्धाः; सिनीवाली, कूहू, राका, अनुमतिश्च। स्मृतिः, अङ्गिरसः पत्नी, अग्निं च कीर्तिमन्तं च पुत्रौ जनयामास। अत्रेः पत्नी अनसूया षडुत्पन्नान्; तत्र एक कन्या श्रुतिः, पञ्च पुत्राश्च। सत्यनेत्रः, भव्यः, मूर्तिः, आपः, शनैश्चरः, सोमः—एते पंचात्रेः पुत्राः, श्रुतिः षष्ठी। ऊर्जया वसिष्ठः पुत्रान् अप्रमेयान् अलभत; ज्येष्ठाः कमललोचनाः वसिष्ठाः सुन्दररूपधारिणः। रजः, सुहोत्रः, बहुः, सावनः, अनघः, सुतपाः, शुक्रः—एते सप्त वसिष्ठस्य पुत्राः। स्वयम्भूर्भगवान्, भवात्मा, पितामहः, अग्निः, प्राणदः, स्वाहायाः त्रीन् पुत्रान् त्रैलोक्यहिताय जनयामास। पावमाना, पावकः, शुचिश्च—एते अग्नयः; पावमानः मन्थनजः, पावकः विद्युताग्निः, शुचिः सूर्याग्निः। एते स्वाहायाः त्रयः पुत्राः; तेषां पुत्रपौत्राः संक्षेपेण कीर्त्यन्ते। सप्तविधं, पूर्वं च एकोनचत्वारिंशत् नव च, एते अग्नयः यज्ञेषु प्रवर्तन्ते। सर्वे तपस्विनः, व्रतीनः, प्रजापतयः, रुद्रस्वरूपिणः स्मृताः। अयाज्ययाजकौ पितरौ, याजकाः अग्निष्वात्ताः, अन्ये बर्हिषदः स्मृताः। स्वधा अग्निष्वात्तोत्पन्नां मानसपुत्रीं मेनां जनयामास; सा त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा। मेनायाः मैनाकः, क्रौञ्चः, भगिनी उमा च जाता; गङ्गा हिमवतः कन्या, भवसंयोगेना पावनी। सा मानसपुत्रीं धर्मनिष्ठां धरणीं अपि जनयामास; सा स्वधा मेरुं पद्ममुखं पतिं प्राप। पितरः अमृतपायिनः स्मृताः, तेषां वंशः विस्तारतः कीर्त्यते। मुनिवंशं सम्पूर्णं शृणु। पृथक् विभागं पूर्वं स्थापितं वदामि; दक्षकन्या सती रुद्रस्य पार्श्वं गता। ततो दक्षं निन्द्य भूत्वा, भवपतिं प्राप; तां ध्यानयन् नीललोहितः अनेकान् रुद्रान् सृष्टवान्। स्वातः सर्वान् समं लोकपूज्यान् ससर्ज; ब्रह्मणा विनियुक्तः स सत्त्वधनः सस्मितं तत्क्षणादेव चकार। तैः सर्वं चतुर्दशविधं जगद् आवृतम्। तान् विविधरूपान् रुद्रान् शुद्धनीललोहितवर्णान् दृष्ट्वा, जरामरणविनिर्मुक्तान्, पितामहः रुद्रान् उवाच— “नमः वो महादेवाः त्रिनेत्राः नीललोहिताः। सर्वज्ञाः, सर्वगताः, दीर्घाः, ह्रस्वाः, वामनाः, शिवाः, हिरण्यकेशाः, नेत्रनाशकाः, नित्याः, प्राज्ञाः, शुद्धाः। द्वैतशून्याः, रागरहिताः, विश्वात्मानः, भवस्य पुत्राः।” एवं रुद्रान् स्तुत्वा, रुद्रः भवं शिवं प्रदक्षिणीकृत्य उवाच— “नमस्ते महादेव; त्वया अमराणि भूतानि न स्रष्टव्यम्, शंकर; मृत्युसंयुक्तानि सृज। ततः स भगवान् उवाच— “मम तु एवं न स्थितिः; त्वं, प्रभो, इच्छया मृत्युसंयुक्तानि भूतानि सृज” इति।