लिङ्गपुराणम्

कस्मिंश्चित कारणे दिव्यस्मृतिर्मम नष्टा अभवत्। मानवस्वरूपे मां पश्यन्तं, लोकसम्मानितः पिता मे, दुःखेन अतिव्याप्तः, स्वबन्धुभिः परिवृतः, शोकाकुलः अभवत्। सर्वं ज्ञात्वा, सः मम जन्मकर्मादिकं विधिवत् सम्पन्नं चकार। शालङ्कायनपुत्रः शिलादः, पुत्रनिष्ठः, ऋग्वेदशाखायाः शिक्षां मम दत्तवान्, यजुर्वेदस्यापि तथैव। महान् मुने, सः सामवेदस्य सहस्रशाखाः सर्वाङ्गोपाङ्गैः सह, आयुर्वेदं, धनुर्वेदं, गानविद्यां, अश्वविद्यां च मम उपदिष्टवान्। गजाचारं, मनुष्यलक्षणं च अपि सः शिक्षितवान्। सप्तमे वर्षे समाप्ते, मुनीश्वर, तदा दिव्यौ ऋषी, मित्रवरुणनाम्नी, तपोयोगबलसम्पन्नौ, भगवतः आज्ञया शिलादाश्रमं आगतौ, मां द्रष्टुम्। ते महात्मानः पुनःपुनः मां निरीक्ष्य, उचुः— "प्रियः नन्दी, शास्त्रार्थेषु सर्वस्वामी, अल्पायुः अस्ति। अद्भुतं किमपि दृष्टं नास्ति, अस्य वर्षस्य पश्चात् आयुः नास्ति।" एवं उक्त्वा, श्रेष्ठः ब्राह्मणः शिलादः, पुत्रनिष्ठः, मां आलिङ्ग्य, शोकातिभारात्, "हाय पुत्र, पुत्र!" इति उच्चैः विलप्य, भूमौ पतितः। दुःखाकुलः, "हा, भाग्यस्य, विधातुः बलं एवं!" इति उवाच। तस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, आश्रमवासिनः अपि व्याकुलाः भूत्वा, भूमौ पतिताः, रक्षणार्थं शुभकर्माणि कृतवन्तः, त्र्यम्बकं उमापतिं स्तुतवन्तः। ते त्र्यम्बकाय मधुना अभिषिक्तं, तृणशतसङ्ख्येन, विविधैः द्रव्यैः हविषः अर्पितवन्तः। पिता मे मूर्छितः, तद्वत् पितामहः अपि; सः तुद्यमानः विलप्य, मृतवत् भूमौ पतितः। मृत्युभयात्, अहं शीघ्रं तयोः—पितरौ पतितयोः—शिरसा प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, रुद्रहृदय्यानां जपने मनः स्थापितवान्, हृदयकमले, सूक्ष्माकाशे, त्र्यम्बकं देवं ध्यायन्। तत्र अहं परमेश्वरं त्र्यम्बकं, दशबाहुं, शान्तं, पञ्चवक्त्रं, नित्यशिवं, पुण्यजलमध्ये स्थितं, ददर्श। तदा चन्द्रशेखरः महादेवः प्रसन्नः "बाल नन्दिन्, महाबाहो, मृत्युभयः कथं ते?" इति उवाच। "अहं तौ ब्राह्मणौ प्रेषितवान्; त्वं मम सदृशः, न संशयः। बालक, तव शरीरं लौकिकं वस्तुतः। दिव्यं शरीरं पूर्वं न दृष्टं, न तव, न देवैः, न ऋषिभिः, न सिद्धैः, न गन्धर्वैः, न श्रेष्ठैः दैत्यैः। पूर्वं यत् पूजितं दिव्यं, हे नन्दिकेश्वर, तद् संसारधर्मः—सुखदुःखं पुनःपुनः। जन्मत्यागः मानवैः सदा विदुषां हिताय।" इति साक्षात् उक्त्वा, सर्वदेवाधिपः महेश्वरः, शुभाभ्याम् हस्ताभ्याम्, भगवान् रुद्रः, परमदुःखहरः, मां स्पृष्टवान्। हर्षितहृदयः महादेवः, वृषध्वजः, गणेभ्यः हिमवत्सुतायाः च दृष्ट्वा, "त्वं जरामुक्तः, सदा दुःखविहीनः, अक्षयः, अव्ययः, पितृमित्रैः सह; मम प्रियगणः, मम शक्त्या वीर्येण युक्तः। सदा मम प्रियः, सदा मम समीपस्थः; मम बलं लप्स्यसि, महायोगबलसम्पन्नः।" इति उक्त्वा, भगवान् गणैः सह, कुसशृङ्गमालां स्वयम् विमोच्य, मां तया बद्धवान्। शुभा मालां ग्रीवायां स्थापयित्वा, अहं रूपान्तरितः अभवम्—त्र्यम्बकः दशबाहुः, द्वितीयः शङ्करः इव। तस्य मालायाः भगवन् परमेश्वरः हस्तेन ग्रहीत्वा, "वद, किं इच्छसि अद्य? वरं दास्यामि।" इति उक्त्वा, जटासु अपि जलं, अतिशुद्धं, आदाय, "एतत् नदी भवतु" इति उवाच। वृषध्वजः तद् विमोचयत्। तदा दिव्यं जलं, पूर्णं, श्यामं, शुभं, पद्मोत्पलैः शोभितं, महानदी प्रवाहिनी अभवत्। महादेवः तां नदीं, परमसुन्दरीं, उवाच—"जटाजलात् उत्पन्ना, महानदी त्वं; अतः 'जटोदका' नाम्ना, पुण्या, श्रेष्ठा, प्रसिद्धा भविष्यसि। यः त्वयि स्नानं कुर्यात्, सर्वपापविमुक्तः भवेत्।" ततः महादेवः देवीद्वारा शिलादपुत्रं उवाच—"एषः तव पुत्रः" इति। देवी मां पादयोः स्थाप्य, आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, हस्ताभ्यां स्नेहपूर्वं स्पृष्टवती। मातृस्नेहात्, स्तनत्रयात् क्षीरधाराः प्रवाहिताः, मां स्नापयित्वा, देवाधिपं शङ्खशुद्धं दृष्ट्वा। ताः क्षीरधाराः त्रयः नद्यः अभवन्। तदा भगवान् "त्रिधारा नदी भवतु" इति उक्तवान्। त्रिधारां नदीं दृष्ट्वा, वृषः हर्षितः, उच्चैः गर्जितवान्; तस्य शब्दात् अन्या नदी उत्पन्ना। सा नदी "वृषध्वनी" इति भगवता प्रसिद्धा, सुवर्णजाम्बूनिर्मिता, अद्भुता, सर्वरत्नविभूषिता, शुभा च अभवत्। ततः वृषध्वजः प्रभुः, मम शिरसि दिव्यं मुकुटं, विश्वकर्मणा निर्मितं, अद्भुतं, बद्धवान्।