लिङ्गपुराणम्

युगानां सन्ध्यायाः सन्ध्यांशस्य च काले धर्मस्य पूर्तिः शनैः क्षयमुपैति, यथाक्रमं तस्य नियमः निर्दिष्टः। चतुर्विधेषु युगेषु एष एव विधिः, चतुर्विधयुगचक्रं सहस्रगुणितं प्रवर्तते। ब्रह्मणः दिवसं इदं कथ्यते, तस्य रात्रिः समानमात्रा स्मृता; युगान्ते जीवेषु मन्दता, सत्यहीनता च उत्पद्यते। एष युगानां सर्वेषां लक्षणं स्मृतम्; चतुर्विधयुगगणना सप्तत्येकं इति ज्ञायते। युगानां परम्परया प्रवर्तमानेषु तद् मन्वन्तरं इति कथ्यते; युगचतुष्टये यद् यत्र घटते, तद् तथैव भवति। अन्येषु अपि क्रमशः पुनः पुनः तद् एव घटते; प्रत्येकसृष्टौ भेदाः उत्पन्नाः सन्ति, तत्र तद् एव दृश्यते। पञ्चविंशतिः सन्ति, न अधिकं न च न्यूनं; एवं कल्पाः युगैः तेषां लक्षणैः सह प्रवर्तन्ति। सर्वेषां मन्वन्तराणां एष एव लक्षणम्। युगपरिवर्तनं दीर्घकालं यथावत् प्रवृत्तम्; जीवलोकः युगस्वभावानुसारं ह्रासवृद्ध्याः चक्रे स्थितः। अतीतानां भविष्यतां च सर्वेषां मन्वन्तराणां युगलक्षणानि संक्षेपेण उक्तानि। एकस्य मन्वन्तरस्य मध्यवर्तिनि कालांशे अपि सम्पूर्णं विवृत्तम्; कल्पः कल्पेन निश्चितः, किञ्चित् संशयः नास्ति। यथापूर्वं, यथापरं, यथायुक्तं विवेचनं कर्तव्यं यः तत्त्वज्ञः सः मन्वन्तराणां सर्वेषां विषयं विचिन्तयेत्। ये सर्वे समत्वेन गर्वयुक्ताः, तेषां नामरूपैः अष्टधा देवाः मन्वन्तराधिपतयः च भवन्ति। ऋषयः मनवः च, सर्वे समानलक्ष्याः; तस्माद् युगे युगे वर्णाश्रमविभागः प्रवर्तते। युगस्वभावः अपि तस्मिन्नेव काले भगवता निश्चितः; वर्णाश्रमविभागः च युगलक्षणं च प्रत्येकयुगे सम्पाद्यते। युगमात्रा यथासङ्क्षेपं तुभ्यं उक्ता; अधुना पद्मजस्य दिव्यपुत्रत्वं संक्षेपेण कथयामि। पुनः, भगवन् सहस्रयुगान्ते, प्रभाते, प्रजापतिः, यथापूर्वं लुप्तजीवान् सृजति। द्विजश्रेष्ठ, परमकालस्य अर्धे व्यतीते, जलानि पृथिवीं व्याप्यन्ति, अग्निः वायौ व्याप्यते। अग्निः वायुः च, आकाशस्थ सूक्ष्मतत्त्वैः, एकादशेन्द्रियैः, सूक्ष्मतत्त्वैः च एकीकृत्य, अहङ्कारं प्राप्त्वा, तत्क्षणं लीयन्ते। अहङ्कारः महतत्त्वं व्याप्य, तत्क्षणं लीयते। महतत्त्वं अपि, व्यक्तिम् प्राप्त्वा, लीयते; अव्यक्तं स्वगुणैः सह सत् मध्ये लीयते। ततः, पूर्ववत्, पुरुषशिवात् सृष्टिः उत्पन्ना; तत्र तदानीं सृष्टाः मनसः उत्पन्नाः, मनसजाः, अभवन्। पद्मजेन सृष्टाः जीवाः अस्मिन्लोके न वर्धन्ते; तेषां वृद्ध्यर्थं, भगवन् ब्रह्मा, मनसजैः पुत्रैः सह, भगवदर्थं कठिनं तपः कृतवान्। तस्य तपसा तुष्टः भवः तस्य कामं अवगच्छत्। ब्रह्मणः ललाटमध्यम् विदार्य, भगवान् पितृभावं उक्त्वा, स्त्रीपुरुषरूपधारी अभवत्। तस्य पुत्रः महादेवः अर्धनारीश्वरः अभवत्; भगवन् सर्वं दग्धवान्, ब्रह्माणं लोकगुरुं अपि। ततः शिवः योगमार्गेण स्वस्य परमात्मनः शुभमर्धं उपभुक्तवान्, लोकवृद्ध्यर्थम्। तस्यां भगवतः हरिं ब्रह्माणं च सृष्टवान्; जगदाधिपः, सर्वात्मा, पशुपतास्त्रं अपि सृष्टवान्। अतः महादेव्याः ब्रह्मा उत्पन्नः, तस्याः अंशात् हरिः, अण्डजः, पद्मजः, भवशरीरसम्भूतः च। एषा सर्वा प्राचीनकथा तुभ्यं उक्ता; ब्रह्मणः समृद्धिः परार्धपर्यन्तं स्थितिः संक्षेपेण। अधुना ब्रह्मणः वैराग्यं, तमःसम्भूतं, संक्षेपेण कथयिष्यामि; भगवन् नारायणः अपि, स्वं रूपं द्विधा विभज्य—स्वाङ्गात् सर्वाणि चराचराणि सृष्टवान्। ततः ब्रह्मा ब्राह्मणान् सृष्टवान्, प्रजापतिः रुद्रं अपि सृष्टवान्। ऋषे, कल्पान्ते रुद्रः हरिं, ब्रह्माणं, ईश्वरं च सृष्टवान्; पुनः कल्पान्ते हरिः ब्रह्माणं सृष्टवान्। पुनः ब्रह्मा नारायणं सृष्टवान्, भवः ब्राह्मणं सृष्टवान्; तदानीं ब्रह्मा चिन्तयन्, संसारं दुःखमिति अवगच्छत्। सृष्टिं उपसंहरन्, आत्मनि आत्मानं स्थापयन्, श्वासगमनं निगृह्य, स्थाणुवत् स्थितः। भगवान् दशसहस्रवर्षाणि समाधौ स्थितः; अधःमुखं पद्मं, हृदि स्थितं शोभनं, श्वासप्रवेशेन पूर्णम्। तदनन्तरं जागरितम्, श्वासरोधेन उपरिमुखं स्थगितम्। तस्य पद्मस्य मध्यकर्णे, भगवान्, ओंकारं, शिवं, परमं, अर्धातीतं स्थापयामास। शतांशपद्मतन्तुषु स्थितः, हृदयस्थं भगवंतं यथायोग्यं निगृह्य, मनःशुद्धः, निग्रहात्—कन्दपुष्पादिभिः यथायोग्यं पूजितः, यज्ञार्हः, जरामृत्युविहीनः; हृदयपद्मस्थस्य आज्ञया, बलवान् अंशात् जातः।