लिङ्गपुराणम्

यदा भविष्यति कालस्य प्रवाहः, तदा नियतस्य प्रभावेन कृतयुगः पुनः प्रवर्तते। कृतयुगस्य आरम्भे तत्र पुनः कृतयुगः उद्भवति। ये जनाः कलियुगे जीविताः सन्ति, ते कृतयुगे पुनः जन्मन्ति; ये च सिद्धाः अवशिष्टाः, ते अदृश्याः इह विचरन्ति। तत्र सप्तवर्गाः सप्तर्षिभिः सह प्रतिष्ठिताः—ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः—ये इह बीजार्थं स्मृताः। कलिजन्मभिः सह सर्वे तस्मिन काले अविभिन्नाः अभवन्; तेषु सप्तर्षयः धर्मं प्रवदन्ति, अन्ये अपि धर्मं वर्णयन्ति। वर्णाश्रमयोः वेदशास्त्रसम्बद्धाः च पारम्पर्यसम्बद्धाः च आचाराः द्विविधाः; यदा तेषु तानि कर्माणि क्रियन्ते, तदा जनाः कृतयुगे समृद्धिम् अवाप्नुवन्ति। सप्तर्षिभिः दर्शिताः वेदशास्त्रपारम्पर्यकर्मणां धर्माः युगान्ते धर्मस्थापनार्थम् अवशिष्टाः भवन्ति। मन्मन्तरकाले ऋषयः तिष्ठन्ति, यथा अग्निना दग्धे भूमौ तृणानि अवशिष्टानि। यथा प्रथमवर्षा वनमूलानि नवसन्तानानि उत्पादयति, तथा कलिजनेषु कृतयुगस्य उत्पत्तिः अभवति। एवं युगपरम्परा अनवरतं प्रवर्तते, एकः अन्यम् अनुसरति, मन्मन्तरान्तपर्यन्तम्। सुखम्, आयुः, बलम्, रूपम्, धर्मः, धनम्, कामः च युगेषु क्षीयन्ते, प्रत्येकयुगे त्र्यंशः ह्रासः भवति। धर्मस्य सिद्धिः युगेषु संध्या-संध्याम्शेषु क्षीयते; अयं क्रमः उक्तः अस्ति। सर्वेषु चतुर्षु युगेषु अयं विधिः, अयं चतुर्व्याप्तयुगचक्रः सहस्रगुणितः। एषः ब्रह्मणः दिवः कथ्यते, रात्रिः तस्य तुल्यकालिका स्मृता; युगान्ते जनानां जडता अनार्जवम् उद्भवति। एषः सर्वयुगानां लक्षणम् स्मृतम्; चतुर्व्याप्तयुगानां योगः एकत्र सप्तत्येकः। युगानां परम्परा यदा यदा प्रवर्तते, तदा तस्य मन्मन्तरः इति कथ्यते; प्रत्येकयुगे यत् यत्र घटते, तत् तत्रैव घटते। अन्येषु अपि क्रमशः पुनः तद्भवति; प्रत्येकसृष्टौ, यदा भेदाः उत्पद्यन्ते, तदा तद्वद् एव। पञ्चविंशतिः सन्ति, न अधिकाः न न्यूनाः; एवं कल्पाः युगैः च तेषां लक्षणैः सह प्रवर्तन्ति। एषः सर्वमन्मन्तराणां लक्षणम्। यथा युगपरिवर्तनम् दीर्घकालं प्रवर्तते, तथा जीवजगत् पतनारोहाभ्याम् युगस्वभावानुसारं चक्रवत् प्रवर्तते। एवं युगलक्षणानि संक्षेपेण उक्तानि—अतीतानि भविष्यतानि सर्वमन्मन्तराणि। एकस्य मन्मन्तरस्य मध्ये सर्वे कालान्तराः अपि निरूपिताः; न संशयः, कल्पः कल्पेन निश्चितः। ये भविष्यन्ति, तेषु अपि बुद्धिमान् युक्त्या सर्वमन्मन्तराणि अतीतानि भविष्यतानि विचिन्तयेत्। ये समदर्पणयुक्ताः, ते नामरूपैः अष्टविधदेवाः मन्मन्तराधिपाः भवन्ति। ऋषयः च मनवः अपि सर्वे समसंकल्पाः; एवं वर्णाश्रमविभागः प्रत्येकयुगे प्रवर्तते। युगस्वभावः अपि तदा भगवता निश्चीयते; वर्णाश्रमविभागः च युगाः च प्रत्येकयुगे सिद्ध्यन्ति। युगपरिमाणम् संक्षेपेण तुभ्यं उक्तम्; अधुना पद्मजस्य दिव्यपुत्रत्वं संक्षिप्तेन कथयामि। पुनः भगवता, सहस्रयुगान्ते, प्रातःकाले, पितामहः यथापूर्वं नष्टजीवान् सृष्टवान्। तस्मिन् परमकालार्धे व्यतीते, जलानि भूमौ व्याप्तानि, अग्निः वायौ व्याप्तः। अग्निः वायुः च आकाशस्थसूक्ष्मभूतैः एकीकृत्य, एकादशेन्द्रियैः च, सूक्ष्मभूतैः च सह। अहंकारम् आगम्य तानि तत्रैव लीनानि; तदा अभिमानः महतत्त्वं व्याप्त्वा क्षणेन लीनः। महतत्त्वम् अपि व्यक्तिम् प्राप्त्वा लीनम् अभवत्; अव्यक्तम् स्वगुणैः सह सतत्त्वे लीनम् अभवत्। ततः तस्मात् पूर्ववत् सृष्टिः अभवत्, पुरुषात् शिवात्; तदा सृष्टाः मनसो जाताः, मनसः उत्पन्नाः। पद्मजेन सृष्टाः जीवाः अस्मिन् लोके न वर्धिताः; तेषां वृद्ध्यर्थं भगवन् ब्रह्मा स्वमनसः पुत्रैः सह। भगवदर्थं तीव्रं तपः अकरोत्; तस्य तपस्याः प्रसन्नः भवः तस्य कामं अवगच्छत्। ब्रह्मणः ललाटमध्ये विदार्य, भगवन् पितृभावं वदन्, तदा स्त्रीपुरुषरूपधारी अभवत्। तस्य पुत्रः महादेवः अर्धनारीश्वरः अभवत्; भगवन् सर्वं दग्धवान्, ब्रह्माणं जगद्गुरुं अपि। ततः शिवः योगमार्गेण स्वस्य परमात्मनः शुभार्धं उपभुक्तवान्, लोकवृद्ध्यर्थम्। तस्यां परमेश्वरः हरिं ब्रह्माणं च सृष्टवान्; विश्वाधिपः सर्वात्मा पाशुपतास्त्रं अपि सृष्टवान्। अतः महादेव्याः ब्रह्मा उत्पन्नः, तस्याः अंशात् हरिः अपि—अण्डजः, पद्मजः, भवशरीरसमुत्थितः च। एषः सर्वः प्राचीनः इतिहासः तुभ्यं उक्तः; ब्रह्मणः समृद्धिः परार्धपर्यन्तम् अभवत्, संक्षेपेण।