लिङ्गपुराणम्

ततः सर्वे जनाः, परस्परभीषणाय पीडिताः, दुःखिताः सन्तः, स्वकुटुम्बानि गृहाणि च परित्यज्य इतस्ततः विचरन्ति। ते स्वजीवनेषु उदासीनाः, दया-विहीनाः, गम्भीरदुःखेन क्लिष्टाः, वेदशास्त्र-आचार-विनष्टाः, परस्परं हन्तुं आरभन्त। सीमाविहीनाः, निष्क्रान्ताः, स्नेह-लज्जा-विहीनाः, धर्म-नष्टाः, बल-भङ्गाः, लघुका भूत्वा केवलं पञ्चविंशतिः शेषिताः। पुत्र-पत्नीन् परित्यज्य, कलहैः विक्षिप्तेन्द्रियाः, अनावृष्ट्या पीडिताः, जीविकां त्यक्त्वा दूरं ययुः। ते स्वदेशं परित्यज्य सीमान्तेषु वसन्तः, नद्यः, समुद्राः, कूपाः, पर्वतान् च अन्वेषयन्ति। महद्व्यसनेन पीडिताः, मधु-मांस-मूल-फलैः जीवन्तः, वल्कल-पर्ण-चर्म-वस्त्रधारिणः, कर्म-विहीनाः, वस्तु-विहीनाः। वर्ण-आश्रमान् पतिताः, घोरं दुःखं प्रविशन्ति; तस्मिन काले केवलं अल्पजनाः शेषिताः, महद्व्यसनेन तिष्ठन्ति। जराऽरोग्य-क्षुधाभिः पीडिताः, शोक-निराशा-ग्रस्तचित्ताः, तस्माद् निराशायाः चिन्तनं उत्पन्नम्, तस्मात् चिन्तनात् समता। समता-लक्षणा बुद्धिः उत्पन्ना; जागरणात् धर्मः पुण्यं च जायते; ये कल्यन्ते शेषिताः, रूप-नियम-विहीनाः, तं स्वयमेव धारयन्ति। तेषां तदा एकेन अह्नि-रात्र्या युगं परिवर्तते, तेषां मनांसि स्वप्न-मदवत् मोहितानि। यद् आगम्यते तस्य प्रभावेन, कृतयुगचक्रं पुनरागच्छति; तस्माद् आरभ्य पुनः कृतयुगः प्रवर्तते। ये कल्यन्ते शेषिताः, तदा कृतयुगे जन्म लेभन्ते; ये सिद्धाः शेषिताः, ते अत्र अदृश्याः विचरन्ति। तत्र सप्तवर्गाः सप्तर्षिभिः सह स्थाप्यन्ते: ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, ये बीजार्थं अत्र स्मृताः। कलिजातैः सह, सर्वे तदा अभेदाः जाताः; तेषु सप्तर्षयः धर्मं प्रतिपादयन्ति, अन्ये अपि तद्वद्। वर्ण-आश्रमानुष्ठानानि, वेद-आचार-सम्बन्धानि द्विविधानि; तेषु कर्मसु कृतयुगे जनाः समृद्धिम् उपयान्ति। वेद-आचार-सम्बन्धधर्माः, सप्तर्षिभिः दर्शिताः, युगान्ते धर्मस्थापनार्थं किञ्चित् अत्र शेषितम्। सप्तर्षयः मन्वन्तरेषु तिष्ठन्ति, यथा अग्निना दग्धे भूमौ तृणं शेषितम्। यथा प्रथमवृष्टिः वनेषु मूलानि उत्पादयति, तथा कृतयुगस्य उत्पत्तिः कलिजनेषु अत्र। एवं युगानां परम्परा प्रवर्तते, एकं पश्यन्ति, मन्वन्तरान्तं यावत्, अनवच्छिन्नम्। सुखं, आयुः, बलं, रूपं, धर्मः, धनं, कामः च युगेषु क्षीयन्ते, प्रत्येकं युगे त्र्यंशं नष्टम्। युगधर्मस्य पूर्तिः सन्ध्या-सन्ध्यांशेषु क्षीयते; एषा क्रमशः कल्पिता, क्रमशः घटते। सर्वेषु चतुर्युगेषु एषा विधिः; चतुर्युगचक्रं सहस्रगुणितम्। एषा ब्रह्मणः दिवा, रात्रिः तद्वत् स्मृता; युगान्ते जडता, सत्यविरहः च जन्तुषु जायते। एषा सर्वयुग-लक्षणा स्मृता; चतुर्युगगुणनं सप्तत्येकं कुलं। युगानां परम्परया मन्वन्तरः इति कथ्यते; प्रत्येकं युगे यद् अत्र घटते, तद् यथाक्रमं। अन्येषु अपि तद्वद् पुनः क्रमशः भवति; प्रत्येकसृष्टौ भेदाः उत्पद्यन्ते, तद्वद् घटते। पञ्चविंशतिः एव, न अधिकं न न्यूनम्; एवं कल्पाः युगैः तेषां लक्षणैः सह। एषा सर्व-मन्वन्तर-लक्षणा। यथा युगपरिवर्तनं दीर्घकालं प्रवृत्तम्, तथा जीवजगत् युगस्वभावात् अवरोह-अरोहं चक्रं प्रवर्तयति। एवं युग-लक्षणानि अतीतानागतानि सर्व-मन्वन्तरेषु संक्षेपेण वर्णितानि। एकस्मिन मन्वन्तरे सर्व-मध्यकालाः व्याख्याताः; नास्ति संशयः, कल्पः कल्पेन निश्चितः। येऽपि आगामिनः, तत्र अपि, युक्त्या ज्ञानेन सर्व-मन्वन्तराणि अतीतानागतानि अत्र विवेक्तव्यानि। ये समप्रभाः, तैः नामरूपैः अष्टधा देवाः मन्वन्तराधिपतयः भवन्ति। सप्तर्षयः मनवः च, सर्वे समानार्थाः; एवं प्रत्येकं युगे वर्ण-आश्रमानां विभागः। युगस्वभावः तदा भगवता निश्चयितः; वर्ण-आश्रमानां विभागः, युगानि, प्रत्येकं युगे सम्पाद्यन्ते। युगपरिमाणं किञ्चित् उक्तम्; अधुना पद्मजस्य दिव्यपुत्रत्वं संक्षेपेण कथयामि। पुनः भगवान्, सहस्रयुगान्ते, प्रातःकाले, पूर्ववत् लुप्तजनान् सृजति, पितामहः। तदा, द्विजश्रेष्ठ, परमकालार्धे व्यतीते, जलं पृथिवीं व्याप्नोत्, अग्निः वायुम्। अग्नि-वायु, आकाशस्थ-सूक्ष्मभूतैः, एकादशेन्द्रियैः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, सूक्ष्मभूतैः च संयुताः। त एव अहंकारं प्राप्त्वा तस्मिन क्षणे लीयन्ते; तदा अभिमानः महत्तत्त्वं व्याप्य तत्क्षणं लीयते।