लिङ्गपुराणम्

आदौ स भगवान् ब्रह्मा निष्क्रियत्वेन परमं पदं प्राप्तान् सनन्दं, सनकं, सनातनं च श्रेष्ठान् मुनीन् ससर्ज। ततः योगविद्यया मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षम्, अत्रिं, वसिष्ठं च ससर्ज। एते नव ब्रह्मणः पुत्राः ब्रह्मविदः श्रेष्ठब्राह्मणाः, ब्रह्मवादिनः, ब्रह्मसमानाश्च स्मृताः। तस्मात् ब्रह्मणोऽव्यक्तसम्भूतस्य सङ्कल्पः, धर्मः, अधर्मः, धर्मस्य च स्थितिः—एते द्वादशाः प्रजास्तस्य अभवन्। सनातनः प्रथमं ऋभुं च सनत्कुमारं च ससर्ज; तौ दिव्यौ ऊर्ध्वरेतसौ ब्रह्मवादिनौ श्रेष्ठौ। ब्रह्मपुत्राः ब्रह्मसमाः सर्वज्ञाः सर्वस्य स्रष्टारः च, तेषां पत्नीनां वर्णनं करिष्यामि, याः प्रथमे जाता इति। संक्षेपेण प्रजासम्भवस्य विषयम् ऋषिश्रेष्ठ, प्रभुः शतरूपां राज्ञीं विराटं च ससर्ज। स्वायम्भुवस्य पत्नी शतरूपा योनिजा न सन्ती, द्वौ धर्मिष्ठौ पुत्रौ द्वे च कन्ये अलभत। उत्तानपादः कनिष्ठः प्राज्ञः, प्रियव्रतः ज्येष्ठः। आकूति ज्येष्ठा कन्या, प्रसूति कनिष्ठा स्मृता। तदा प्रजापतिः रुचिः आकूतिं विवाह्य, योगिनां श्रेष्ठः लोकधारकः दक्षः प्रसूतिं विवाह्य। आकूतिः यज्ञं दक्षिणया सह जनयामास, दक्षिणा द्वादश दिव्याः कन्याः अप्यजनयत्। दक्षात् प्रसूतिः चतुर्विंशतिं कन्याः ससूतुः—श्रद्धा, लक्ष्मीः, धृतिः, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया च। बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः, महातपा, ख्यातिः, शान्तिः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा च। संनतिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, सुरारणी, स्वधा च महाभागा—एतान् सर्वान् यथाक्रमं स दत्तवान्। श्रद्धाद्याः त्रयोदश कन्याः धर्मस्य प्रजापतेः पत्न्यः अभवन्, यं लब्धुम् अत्यन्तदुष्करम्। भृगुः ख्यातिं भार्गवीं विवाह्य, मरीचिः सम्भूतिं, अङ्गिराः स्मृतिं विवाह्य। पुलस्त्यः प्रीतिं, पुलहः क्षमां, क्रतुः संनतिं, अत्रिः अनसूयां विवाह्य। वसिष्ठः कमललोचनः ऊर्जां विवाह्य, विभावसुः स्वाहां, पितरः स्वधां विवाह्य। सती, या मनसो जाता शिवसंभवा, दक्षेन रुद्रस्य पत्नी अभवत्। सृष्ट्यादौ, अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा हिरण्यगर्भः 'विभज' इति उवाच; सा जाता, तदा तथैव अभवत्। त्रिषु लोकेषु सर्वा स्त्रियः तस्या एव अंशाः, एकादशरुद्राश्च तस्यैव अंशात् उत्पन्नाः। सा सर्वस्त्रीशक्ति, नीललोहितः पुरुषः; तं दृष्ट्वा ब्रह्मा पुण्यशीलं दक्षं प्रेक्ष्य उवाच— 'जगद्धारिणीं कन्यां त्वया मम च गृह्यताम्; सा पुत्रप्रदानेन 'पुत्री' इति लोके कथ्यते।' 'एषा शोभना तव पुत्री भविष्यति, जगन्माता; अतः सा 'सती' दक्षपुत्री इति विख्याता।' इति ब्रह्मणः आज्ञया दक्षः सतीं रुद्राय साक्षात् सादरं दत्तवान्। धर्मस्य श्रद्धाद्याः त्रयोदश पत्न्यः स्मृताः; तासां धर्मसम्भवान् उत्तमान् पुत्रान् क्रमशः वर्णयामि। कामः, मदः, नियमः, तुष्टिः, लोभः; विद्या, दण्डः, सम्मतिः, विवेकः—एते सर्वे दीप्तिमन्तः। जागरः, नम्रता, दृढता, कल्याणम्, सुखम्, कीर्तिः च धर्मस्य पुत्राः अभवन्। धर्मस्य च व्यवहारः, दण्डः, सम्मतिः, जागरः, विवेकः—एते ज्ञानधर्मयोः द्वौ पुत्रौ। एवं धर्मस्य पञ्चदश पुत्राः अभवन्। भृगुपत्न्याः ख्यात्याः विष्णुप्रियायाः श्रीः जाता। सा धातारं विधातारं च अप्यजनयत्, ये मेरोः पुत्रौ पुत्रजामातृश्च। मरीचिपत्न्याः प्रभूत्याः द्वौ पुत्रौ जातौ—पूर्णमासः, ततो चतस्रः कन्याः: तुष्टिः, ज्येष्ठा, दृष्टिः, कृषिः, अपचिति च। क्षमायाः पुलहपत्नीः पुलहात् पुत्राः कन्या च धर्मिष्ठा अभवन्—कर्दमः, वरिष्ठः, सहिष्णुश्च। तथैव कनकपिटः, पीवारी, पृथिवीसमः; पुलस्त्यः प्रीत्या पुत्रान् अलभत्। दत्तोर्नः, वेदबाहुः, कन्या दृष्टद्वती च; सौम्यसंनतिः षष्टिसहस्रं पुत्रान् ससूतुः। क्रतुपत्न्याः सर्वे वालखिल्याः संज्ञायन्ते; सिनीवाली, कुहू, राका, अनुमतिः च। स्मृतिः अङ्गिरसः पत्नी अग्निं च कीर्तिमन्तं च ससूतुः। अत्रेः पत्नी अनसूया षट् अपत्यानि प्रसूतवती; तेषु एकः कन्या श्रुतिः, पञ्च पुत्राः। सत्यनेत्रः, भव्यः, मूर्तिः, आपः, शनैश्चरः, सोमः—श्रुतिः षष्ठी; एते अत्रेः पञ्च पुत्राः। वसिष्ठस्य ऊर्जया पुत्राः जाताः, येषां ज्येष्ठाः, कमललोचनाः, वसिष्ठाः उत्तमवपुषः अभवन्। एवं सृष्टिक्रमः मुनिवर, श्रुतिपूर्वकः, ब्रह्मणः प्रजापतीनां च धर्मस्य च महिमा प्रदर्शितः।