लिङ्गपुराणम्

तदा तेषां द्वन्द्वैः पीडितानां जनानां जीविकोपायचिन्तनं समुत्पन्नम्, यतः तस्मिन्काले कल्पवृक्षाः मधु च नष्टमासीत्। तेन विवादैः तृषया क्षुधया च क्लिष्टाः जनाः तत्र त्रेतायुगे पुनरन्यं सिद्धिं प्राप्तवन्तः। तदा तेषां जीविकायाः पुनरपि नवान्युपायः समुत्पन्नः, यत्र कामानुसारं वर्षा समजनि; तस्मात् वर्षात् नद्यः सरितः चोद्भूताः। सततवृष्ट्याः प्रभावात् प्रवहन्त्यः सरितः समुत्पन्नाः; द्वितीयवारं वर्षे पतिते नद्यः प्रवहन्त्यः जाताः। ये जलबिन्दवः भूमौ पतिताः, तेषां जलमृत्तिकासंयोगेन ओषधयः अभवन्। ततः चतुर्दशविधाः लघ्वग्र्याः, ग्राम्याः वन्याः, ऋतुपुष्पफलप्रदाः वृक्षाः लता च जाताः। एवं ताः विविधाः वृक्षाः ओषधयश्च प्रादुरभवन्, ताभ्यः औषधिभिः प्राणिनः त्रेतायुगे जीवितवन्तः। अनन्तरं तत्र सर्वथा रागलोभौ पुनः समुत्थितौ, त्रेतायुगस्य प्रभावेन निवारणीयौ नासीताम्। ततः तेषां मध्ये स्वबलानुसारं नद्यः क्षेत्राणि पर्वताः वृक्षाः लताः ओषधयश्च बलात् गृहीतानि। विपरीतं तु ताः चतुर्दश ओषधयः नष्टाः, तदालोच्य भूमौ प्रविष्टाः; तस्मात् ओषधयः पितामहः इत्युच्यन्ते। पितामहः सर्वभूतहिताय भूमिं प्रयासेन अपिपीडयत्; ततो युगादारभ्य हलप्रवर्तनात् ओषधयः सम्पद्यन्ते। तदा जनाः भृत्यर्थं कृषौ यत्नेन प्रवृत्ताः; एषा जीविका, कृषिः च जीवितोपायः इति विख्याता। अन्यथा त्रेतायुगान्ते ताः ओषधयः न नष्टाः स्युः; तदा जलजाः हस्तोत्पन्नाः च बहवः सम्पद्यन्ते। तत्रापि सर्वे जनाः क्रोधेनाभिभूताः परस्परं गृह्णन्ति, पुत्रान् दारान् धनं च बलात् स्वयमेव स्वशक्त्या हरन्ति। सीमाव्यवस्थापनाय सर्वमिदं ज्ञात्वा भगवाञ्जलजसम्भवः क्षत्रियान् सृष्टवान्, ये हिंसातः रक्षां कुर्वन्ति। सः स्वशक्त्या वर्णाश्रमव्यवस्थां स्थापयामास; आचारेण जीविकया च सः विश्वात्मा स्वयं व्यवस्थां निर्ममे। यज्ञदीक्षा अपि शनैः शनैः त्रेतायुगे प्रवृत्ता; तत्र केचन साधवः पशुयागं नाचरन्। तदा सर्वदर्शी विष्णुः बलात् यज्ञं अकरोत्; द्विजातयः तं स्तुतवन्तः, ततः स यज्ञः अहिंस्रः अभवत्। द्वापरयुगे अपि जनानां मतभेदाः अभवन्; मनसा कर्मणा वाचा च जीविका कठिनेन लभ्यते। तदा सर्वेषां देहक्लेशात् शनैः लोभः, वेतनम्, व्यापारः, युद्धम्, सत्यासत्यविवेकः च समुत्पन्नाः। वेदाङ्गप्रसारः, धर्मसंकरः, वर्णाश्रमनाशः, कामद्वेषौ च जातौ। द्वापरे रागलोभमदाः प्रवर्तन्ते; वेदः व्यासेन चतुर्धा कृतः द्वापरादिषु। त्रेतायुगे एको वेदः चतुर्भिः विभागैः स्थाप्यते; आयुःक्षयात् द्वापरे पुनः विभागः कृतः। ऋषिपुत्रैः पुनः विभागः दृश्यते, मन्त्रब्राह्मणव्यवस्थायाम्, स्वराक्षरभेदेषु च। ऋग्यजुःसाम्नां संहिताः मुनिभिः संहिताः; सामान्याश्च विकृतयश्च पृथग् ऋषिभिः स्थाप्यन्ते। ब्राह्मणानि कल्पसूत्राणि मन्त्रार्थव्याख्यानानि च; केचित् तैः प्रवर्तन्ते, केचित् प्राचीनैः एव स्थिताः। इतिहासपुराणानि कालभारात् विभागं यान्ति—ब्राह्मं, पाद्मं, वैष्णवं, शैवं, भागवतं च। भविष्यं, नारदं, मार्कण्डेयं, ततोऽग्नेयं, ब्रह्मवैवर्तं, लैङ्गं, वाराहं च। वामनं, कूर्मं, मात्स्यं, गारुडं, स्कान्दं, ब्रह्माण्डं—एवं तेषां विभागाः कथ्यन्ते। लैङ्गपुराणं शुभे द्वापरे एकादशधा विभागं प्राप्तम्—मनुः, त्रिः, विष्णुः, हारितः, याज्ञवल्क्यः, उशनाः, अङ्गिराः। यमः, आपस्तम्बः, संवर्तः, कात्यायनः, बृहस्पतिः, पराशरः, व्यासः, शङ्खः, लिखितः, दक्षः, गौतमः। शातातपः वसिष्ठश्च—एवं सहान्यैः सहस्रशः; अनावृष्टिः, मृत्युः, व्याधयः च अन्ये च क्लेशाः उत्पद्यन्ते। वाक्चित्तकर्मजैः दुःखैः वैराग्यं जायते; वैराग्यात् दुःखनिवृत्तेः जिज्ञासा, जिज्ञासायाः वैराग्यं, वैराग्यात् दोषदर्शनम्, दोषदर्शनात् द्वापरे ज्ञानं जायते। द्वापरे रजस्तमःप्रधाना आचारः प्रसिद्धः; आदौ कृतयुगे धर्म एव, त्रेतायां धर्मः प्रवर्तते। द्वापरे धर्मः विक्षिप्यते, कलौ धर्मः नश्यति। तिष्ये मायामसू च, तपस्विनां वधे च, तत्र जनाः तमसाविलितेन्द्रियाः तादृशानि कर्माणि कुर्वन्ति। कलियुगे प्रमादः, व्याधयः, नित्यं क्षुधा, भयम्, अनावृष्टेः भीषणं भयम्, भूमेः च विक्षेपः प्रवर्तते। मनुष्येषु शास्त्राधिकारः नास्ति, अधर्म आचर्यते; अधर्मिष्ठाः अनियताः, महाक्रोधिनः, अल्पबुद्धयः च भवन्ति। लोभिनः मिथ्यावदन्ति; तिष्ये दुष्टसन्ततिः जायते, पापकर्मणः, अल्पविद्याः, दुराचाराः, कुत्सिताभिनिवेशिनः च।