लिङ्गपुराणम्

यदा सर्वेऽपि गृहवृक्षाः विनष्टाः, तदा तेषां विनाशे जनाः मोहग्रस्ताः संयोगेन पुनः उत्पन्नाः। तत्रापि सत्यनिष्ठाः जनाः तस्य सिद्धेः चिन्तनं कृत्वा, तेषां पुनः गृहवृक्षाः प्रादुरभवन्। तैः वस्त्राणि, फलानि, भूषणानि उत्पन्नानि; तेषां च गन्धवर्णरसयुक्तानि पदार्थानि अभवत्। सर्वेषु गुच्छेषु मधु पृथिवीसमानं दृढं आसीत्; तेन ते सदा सुखेन दीर्घायुषः जीवितवन्तः। तया सिद्ध्या जनाः प्रमुदिताः पुष्टाः दुःखरहिताः अभवन्; किन्तु कालान्तरे पुनः लोभेन आक्रान्ताः। तदा ते वृक्षान् मधु च बलात् आदाय, तादृशं व्यवहारं कृत्वा लोभेन पुनः तस्य सिद्धेः नाशं कारयामासुः। कामवृक्षाः मधु सहिताः यत्र-तत्र लुप्ताः; यदा तस्य सिद्धेः केवलं किञ्चित् अवशिष्टं, कालबलात् तदा तृता युगे द्वन्द्वानि उत्पन्नानि—तीव्रं शीतं, वर्षा, ऊष्णता च; तेन ते महता क्लेशेन पीडिताः। तैः द्वन्द्वैः पीडिताः ते आवरणानि निर्मितवन्तः; तान् द्वन्द्वान् निवारयितुं पर्वतेषु शरणानि कृतवन्तः। पूर्वं ते यथेष्टं विचरन्तः स्थिरगृहाणि नास्ति; तदा आवश्यकानुसारं गृहेषु वासं आरभन्त। तैः द्वन्द्वैः पीडिताः ते जीविकायाः उपायं चिन्तयामासुः; तस्मात् तदा कामवृक्षाः मधु च लुप्तम्। जनाः कलहपिपासातृष्णादिभिः व्याकुलाः, तदा तृता युगे अन्यः सिद्धिः प्रादुरभवत्। अन्यः जीविकायाः उपायः अभवत्, यत्र यथेष्टं वर्षा आगच्छत्; तस्मात् वर्षात् नद्यः अन्यानि च जलानि अभवन्। निरन्तरवर्षणात् प्रवाहवन्तः स्रोतांसः उत्पन्नाः; वर्षस्य पुनः पतनेन नद्यः प्रवहन्ति। भूमौ पतितानि जलबिन्दवः, जलमृत्तिकयोः संयोगेन, औषधयः अभवन्। तदा चतुर्दश प्रकाराः—लघुस्थूलाः, ग्राम्याः, वन्याः, ऋतुफलपुष्पयुक्ताः वृक्षलताः च—उत्पन्नाः। एतेषु वृक्षेषु औषधिषु च जातेषु, तैः औषधिभिः तृता युगे प्राणीणां जीवितम् अभवत्। तत्रापि पुनः सर्वथा रागलोभौ अभवताम्, तृता युगस्य नियोगेन। ततः ते नद्यः, क्षेत्राणि, पर्वताः, वृक्षाः, लताः, औषधयः च बलात् स्वस्वशक्त्या ग्रहणं कृतवन्तः। तद्विपरीते चतुर्दश औषधयः विनष्टाः; तद्विचार्य भूमिं प्रविष्टाः, अतः औषधयः पितामहः इति। पितामहः सर्वभूतहिताय भूमिं प्रयत्नेन पयः पाययामास; तस्मात् औषधयः कृषेण निष्कृष्टाः। जीविकायाः कामनया जनाः कृष्यां यत्नपूर्वकं प्रवृत्ताः; जीविका इति कृषिः उपायः इति प्रसिद्धा। अन्यथा तृता युगान्ते ताः औषधयः न स्थास्यन्ति; तदा जलजाः, हस्तजाः च बहवः उत्पन्नाः। तत्रापि सर्वे कोपेन परस्परं बलात् गृह्णन्ति; पुत्रान्, पत्नीन्, धनं च युगबलात् बलात् आदाय। सीमाव्यवस्थापनाय, सर्वं ज्ञात्वा, पद्मसम्भवः भगवान् क्षत्रियान् रक्षायै सृष्टवान्। स्वबलात् वर्णाश्रमव्यवस्थां स्थापयामास; आचरणेन जीविकया च विश्वात्मा स्वयं व्यवस्था कृतवान्। तृता युगे यज्ञदीक्षा क्रमशः अभवत्; केचित् पुण्यजनाः पशुयज्ञं न कृतवन्तः। तदा सर्वदर्शी विष्णुः बलात् यज्ञं कृतवान्; द्विजातयः तं स्तुतवन्तः, ततः यज्ञः अहिंसकः अभवत्। द्वापरयुगे अपि मतभेदाः जनानां अभवन्; मनसा, कर्मणा, वाचा च जीविका कठिनतया प्राप्ता। तदा सर्वेषां देहक्लेशात् क्रमशः लोभः, वेतनम्, व्यापारः, युद्धम्, सत्यासत्यविचारः च अभवत्। वेदशाखाविस्तारः, धर्मसंकरः, वर्णाश्रमनाशः, कामद्वेषौ च अभवताम्। द्वापरयुगे रागलोभमदाः प्रबलाः; वेदः व्यासेन चतुर्धा कृतः द्वापरादिषु। तृता युगे एकः वेदः चतुर्विभागः स्थापितः; आयुषः क्षयात् द्वापरे अधिकं विभागः। पुनः ऋषिपुत्रैः भेदः अभवन्—मन्त्रब्राह्मणव्यवस्थायाम्, स्वरवर्णभेदेषु च। ऋक् यजुः साम् संहिताः विप्रैः संकलिताः; सामान्यविकृताः च पृथक् पृथग् ऋषिभिः स्थापिताः। ब्राह्मणानि, कल्पसूत्राणि, मन्त्रव्याख्यानानि च—केचित् तैः गच्छन्ति, अन्ये पूर्वैः एव स्थिताः। इतिहासपुराणानि च समयभारात् विभागाः अभवन्—ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव, भागवत च। भविष्य, नारद, मार्कण्डेय, तदनन्तरम् आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैङ्ग, वाराह अपि। ततः वामन, कूर्म, मात्स्य, गरुड, स्कन्द, ब्रह्माण्ड—एवम् विभागाः कीर्तिताः। शुभे द्वापरयुगे लैङ्गपुराणं एकादशविधं विभागं प्राप्नोति—मनु, त्रि, विष्णु, हारित, याज्ञवल्क्य, उशानस्, अङ्गिरस इत्यादि।