लिङ्गपुराणम्

कृतयुगे सर्वे जनाः सदा तृप्ताः सर्वसुखभाजः आसन्। तत्र न कश्चन ऊनः, न च कश्चन उच्चः, सर्वे एव कल्याणमयाः सन्तः, सर्वत्र समत्वमासीत्। तेषां तत्र आयुः, सुखम्, रूपं च सममेव; तेषां स्नेहः नित्य एव, न कश्चित् कलहः, न द्वेषः, न च श्रमः आसीत्। पर्वतेषु, समुद्रेषु च, स्थिरनिवासं विना, ते निराशाः, शोकशून्याः, सात्त्विकभावसमन्विताः, एकचित्ताः च आसन्। ते सर्वे अनासक्ताः, नित्यहृष्टचित्ताः, कृतयुगे शुभाशुभकर्मणां प्रवृत्तिरपि नासीत्। तत्र वर्णाश्रमव्यवस्था तु आसीत्, किन्तु तदानीं संकरः नासीत्। तस्य कृतयुगस्य सारः त्रेतायां कालप्रभावात् क्षयमुपयात्, हे द्विजश्रेष्ठ। तस्य परिपूर्णस्य भावस्य नाशे, अन्यः परिपूर्णभावः जायते। यथा जलस्य सूक्ष्मता पुनः मेघधर्मेण आगच्छति, तथैव तत्रापि अभवत्। ततो मेघगर्जनात् वर्षा प्रारब्धा, तस्य एकस्यैव वर्षणेन भूमेः सर्वमण्डलम् आप्लावितम्। ततः तस्मात् 'गृहवृक्षा' इति विख्याताः वृक्षाः उत्पन्नाः, येषां सर्वोपजीवनसाधनानि, भोग्यद्रव्याणि च, तेषां जनानां कृते अभवन्। त्रेतायाः प्रारम्भे तैः गृहवृक्षैः जनाः जीवितवन्तः। कालान्तरे तु तेषां मध्ये प्रवृत्त्या, रागलोभसम्भूतः भावः सहसा उत्पन्नः। तस्मिन्काले तस्य प्रवृत्तेः कारणेन, सर्वे ते गृहवृक्षाः विनष्टाः। तेषां नाशे, जनाः मोहिता, मैथुनजन्याः अभवन्। तदा अपि ये सत्यनिष्ठाः आसन्, तैः तद्विधं साधनं ध्यानं कृतम्; तेषां कृते गृहवृक्षाः पुनः प्रादुरभवन्। तस्माद् वस्त्राणि, फलानि, भूषणानि च उत्पन्नानि; तेषां कृते गन्धवर्णरसयुक्तानि द्रव्याणि अभवन्। तत्र प्रतिपुष्पे मधु पृथिवीसदृढम् अभवत्; तेन ते सदा सुखिनः दीर्घायुषः च आसन्। तेन साधनेन जनाः प्रमुदिताः, पुष्टाः, दुःखरहिताः अभवन्। कालान्तरे पुनः लोभेन अभिभूताः। ते वृक्षान् मधु च बलात् गृहीत्वा, तस्य लोभस्य कारणेन, पुनः तानि कामदुघवृक्षाः मधु च क्वचित् क्वचित् अदृश्यन्त। तस्य साधनस्य अल्पं शेषं कालेन सञ्जातम्। त्रेतायाः प्रवृत्तौ द्वन्द्वानि—अत्युष्णता, वर्षा, शीतम्—समुत्पन्नानि; तेन ते अतिव्यथिताः अभवन्। तैः द्वन्द्वैः पीडिताः तैः आवरणानि कृतानि; तानि प्रतिषेधाय पर्वतेषु गृहानि निर्मितानि। पूर्वं तु ते यथाकामं विचरन्तः स्थिरनिवासं न कुर्वन्तः आसन्; तदा तु आवश्यकतानुसारं, इच्छानुसारं च गृहेषु वसन्तः अभवन्। द्वन्द्वैः पीडिताः ते जीविकाम् अनुसंधाय विचारयामासुः; तदा कामदुघवृक्षाः मधु च विनष्टम्। जनाः कलहेन, तृषया, क्षुधया च किल्बिषिताः, त्रेतायां पुनः अन्यत् साधनं प्रादुरभवत्। अन्यत् उपजीवनमार्गः तेषां समुत्पन्नः, यथेष्टवर्षणं च अभवत्; तस्मात् वर्षात् प्रवाहिण्यः नद्यः उत्पन्नाः। वर्षणद्वारेण प्रवाहिण्यः नद्यः अभवन्। तानि जलबिन्दवः भूमौ पतित्वा, जलमृत्तिकासंयोगेन, ओषधिरूपेण अभवन्। तदा चतुर्दश प्रकाराः लघ्वग्र्याः, ग्राम्याः, वन्याः, ऋतुफलपुष्पयुक्ताः वृक्षलतादयः उद्भूताः। एवं विविधाः वृक्षाः ओषधयः च अभवन्, ताभिः ओषधिभिः प्राणिनः त्रेतायुगे जीवितवन्तः। तदनन्तरं सर्वथा रागलोभः पुनः तेषु सञ्जातः, त्रेतायुगस्य नियतेः प्रभावात्। ततः ते नद्यः, क्षेत्राणि, पर्वतान्, वृक्षान्, लतान्, ओषधयः बलात् स्वबलानुसारं गृहीत्वा उपभुञ्जते स्म। एवं ताः चतुर्दश ओषधयः नष्टाः, ताः भूमौ प्रविष्टाः; तेन ओषधयः पितामहः इति कथ्यते। पितामहः प्रजासु हिताय भूमिं दुहित्वा ओषधयः प्राप्तवान्; ततोऽन्यथा कृष्यनयेन ओषधयः उपार्जिताः। जनाः उपजीवनकामाः कृष्यां यत्नेन प्रवृत्ताः; अयं जीविकानाम उपायः, कृषिः उपजीवनमिति प्रसिद्धम्। अन्यथा त्रेतायाः अन्ते ताः ओषधयः न जीविष्येयुः; तदा बहूनि जलजा हस्तजा च उत्पद्यन्ते। तत्रापि सर्वे क्रोधेन परस्परं गृह्णन्तः, पुत्रान्, भार्याः, धनं च बलात् स्वशक्त्या गृह्णन्तः, युगस्य प्रभावात्। तद्विभागस्य स्थापनाय, सर्वमेतद् विज्ञाय, पद्मसम्भवः भगवाञ् क्षत्रियान् सृष्टवान्, रक्षणाय। सः स्वशक्त्या वर्णाश्रमव्यवस्थां स्थापयामास; आचरणेन, जीविकया च, विश्वात्मा स्वयं तां व्यवस्था अकरोत्। यज्ञस्य दीक्षा अपि शनैः त्रेतायां प्रवृत्ता; केचन धर्मिष्ठाः तत्र पशुयागं न अकुर्वन्। तदा सर्वदर्शी विष्णुः बलात् यज्ञं चकार; द्विजातयः तं स्तुतवन्तः, ततोऽन्यथा सः अहिंस्रः अभवत्। द्वापरयुगे अपि जनानां मतभेदाः अभवन्; मनसा, कर्मणा, वाचा च जीविका कठिनेन लब्धा। तदा सर्वेषां प्राणिनां शारीरिकक्लेशात् शनैः लोभः, वेतनम्, व्यापारः, युद्धम्, सत्यासत्यविवेकः च उत्पन्नः।