लिङ्गपुराणम्

शृणु, महर्षे, युगानां प्रवृत्तिं संक्षेपेण कथयामि। आदौ कृतयुगः, ततः त्रेतायुगः, अनन्तरं द्वापरः, तिष्यः च—एते चत्वारः युगाः। कृतयुगे सत्त्वगुणः प्रमुखः, त्रेतायुगे रजोगुणः, द्वापरे रजस्तमसोः मिश्रः, तिष्ये तु तमोगुणः—एवं युगधर्मः ज्ञेयः। कृतयुगे ध्यानं श्रेष्ठं, त्रेतायुगे यज्ञः प्रशस्यते, द्वापरे शुद्धोपासना, तिष्ये केवलं दानं गुण्यते। कृतयुगः चतुर्सहस्रवर्षपरिमितः, तस्य संध्या तथा संध्यांशः चतुश्शतपरिमितः। तत्र, महाव्रते, कृतयुगे पाषाणभक्ष्याणां जनानां आयुः चतुर्सहस्रवर्षाणि। यदा कृतयुगः संध्या संध्यांशः च समाप्तौ, तदा सर्वत्र युगधर्मस्य चतुर्थांशः एव शेषः। तत्र त्रेतायुगः कृतस्य चतुर्थांशविहीनः, द्वापरः अर्धः, तिष्यः तस्यापि अर्धः। संध्या संध्यांशः त्रेतायुगे त्रिशतं, द्वापरे द्विशतं, तिष्ये एकशतं—एवं प्रतियुगे। कृतयुगे धर्मः चतुर्भिः पादैः स्थितः, त्रेतायुगे त्रिभिः, द्वापरे द्वाभ्याम्। तिष्ये तु धर्मः केवलं सत्त्वेन स्थितः, त्रिपादविहीनः; कृतयुगे द्वन्द्वानां उत्पत्तिः साक्षात्, पोषणं सारपूर्णम्। तत्र सर्वे जनाः नित्यं तुष्टाः, सर्वसुखानुभविनः; न च नीचोत्कर्षविभेदः, सर्वे शुभाः। तेषां आयुः, सुखं, रूपं च समं; स्नेहः नित्यः, न कलहः, न द्वेषः, न श्रान्तिः। पर्वतेषु, समुद्रेषु च वसन्ति, स्थिरनिवासविहीनाः; दुःखरहिताः, सत्त्वसमृद्धाः, एकचित्तपूर्णाः। तेषां कर्माणि निराशाः, मनः नित्यं हृष्टम्; कृतयुगे न शुभाशुभकर्मणां प्रवृत्तिः। तत्र वर्णाश्रमव्यवस्था आसीत्, किंतु मिश्रणं नासीत्; त्रेतायुगे तु सारसमृद्धिः कालप्रभावेन नश्यति, द्विज। यदा तद् पूर्णत्वं नष्टं, अन्यत् पूर्णत्वं भवति; यदा जलस्य सूक्ष्मता पुनः आगच्छति, तदा मेघस्वभावात् आगच्छति। मेघात् गर्जनात् च वर्षा प्रवृत्ता; तेन एकवर्षेण भूमिः सम्यक् सिक्ताः। ततः तस्मात् 'गृहवृक्षाः' उत्पन्नाः; तेषां सर्वोपजीवनं, उपभोगः च तैः एव जातम्। त्रेतायुगारम्भे जनाः तैः वृक्षैः जीवितवन्तः; कालात्, तेषु विपर्यये, रागलोभप्रवृत्तिः अभवत्। तस्मात् विपर्ययात् गृहवृक्षाः सर्वे विनष्टाः; तेषां विनाशे, जनाः मोहिताः, मैथुनात् उत्पन्नाः। तत्रापि, सत्यनिष्ठाः तद् सिद्धिं ध्यायन्ति; तेषां गृहवृक्षाः पुनः प्रादुर्भूताः। तैः वस्त्राणि, फलानि, आभरणानि उत्पन्नानि; तेषां गन्धवर्णरसयुक्तानि पदार्थाः अभवत्। तत्र, प्रत्येककुंभे पृथिव्याः दृढमधु आसीत्; तेन ते नित्यं सुखिनः दीर्घायुश्च। तद् सिद्ध्याः जनाः हृष्टाः, पोषिताः, दुःखरहिताः अभवन्; कालात् पुनः लोभेन अभिभूताः। तैः वृक्षाः मधु च बलात् ग्रह्यन्ते; तस्मात् लोभप्रभावात्, पुनः गृहवृक्षाः मधु च लुप्तम्। यदा तस्य सिद्ध्याः केवलं अल्पं शेषम्, कालबलात्; तदा त्रेतायुगे द्वन्द्वानि उत्पन्नानि—तीव्रशीतम्, वर्षा, उष्णता; तैः ते महद् पीडिताः। द्वन्द्वैः पीडिताः, आवरणानि कृतवन्तः; तैः पर्वतेषु गृहानि निर्मितानि। पूर्वं यथेष्टं विचरन्ति, स्थिरनिवासं नासीत्; तदा, आवश्यकतानुसारं, गृहेषु वसन्ति। द्वन्द्वैः पीडिताः, जीविकाम् उपायं चिन्तयन्ति; तदा कामवृक्षः मधु च लुप्तम्। जनाः कलह, तृष्णा, क्षुधा च पीडिताः; त्रेतायुगे अन्यत् सिद्धिः प्रादुर्भूतः। अन्यः जीविकोपायः अभवत्, यथेष्टवर्षा च; तस्मात् वर्षात्, तेषां प्रवाहिण्यः नद्यः, अन्यानि जलानि उत्पन्नानि। सततवर्षात् प्रवाहिण्यः नद्यः अभवन्; द्वितीयवर्षात् नद्यः प्रवृत्ताः। भूमौ पतितानि जलबिन्दवः, जलमृत्तिकासंयोगेन, औषधिप्रसवः अभवत्। ततः, चतुर्दश प्रकाराः—कृष्णशुक्लाः, स्थावरजङ्गमाः, ऋतुफलपुष्पयुक्ताः वृक्षलताः उत्पन्नाः। एते वृक्षाः औषधयः च प्रादुर्भूताः; तैः औषधिभिः त्रेतायुगे जीवाः जीवितवन्तः। पुनः, त्रेतायुगप्रभावात्, रागलोभः सर्वत्र अनिवार्यः अभवत्। ततः, ते नद्यः, क्षेत्राणि, पर्वताः, वृक्षाः, लताः, औषधयः च बलात् ग्रह्यन्ते, यथाशक्ति। विपरीते, चतुर्दश औषधयः विनष्टाः; तद् विचिन्त्य, भूमौ प्रविष्टाः; औषधयः एव पितामहः इति।