लिङ्गपुराणम्

सर्वशक्तिमान् भगवान्, दयालुः सन्, अविकम्पमानश्च, आदौ सानन्दं सनकं च स्नेहपूर्वकं सृष्टवान्। ततः स धर्मिष्ठेषु श्रेष्ठं सनातनं निर्ममे, यः संन्यासेन परमं पदमवाप्तवान्। मरीचिं भृगुमङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् चापि स ससृजे। योगबलात् दक्षं अत्रिं वसिष्ठं च भगवान् उत्पाद्य, सङ्कल्पं धर्ममधर्मं चापि स्वयमेव सृष्टवान्। एते द्वादश प्रजापतयः ब्रह्मणा अजायन्त, यस्य जन्म अव्यक्तमेव। स एव सनातनः आदौ ऋभुं सनत्कुमारं चापि ससृजे। तौ द्वौ दिव्यौ, ऊर्ध्वरेतसौ, ब्रह्मविदां श्रेष्ठौ, ब्रह्मणैव तुल्यौ, सर्वज्ञौ विश्वतोमुखौ अभवताम्। एवं प्रमुखान् प्रथमान् च भूतान् सृष्ट्वा, पद्मयोनि ब्रह्मा सर्वेषां युगानां धर्मान् विधाय, विश्वव्यवस्थां स्थापयामास। तदनन्तरं, शक्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, मम जनकः महर्षिः पुनः भगवन्तं देवानामधीशं प्रणम्य पप्रच्छ। स उवाच—"भगवन् शक्र, सर्वज्ञ, देवैः पूजित, शचीपतिः, विश्वेश्वर, सहस्राक्ष, महेश्वर! कथं भगवतः पद्मसम्भवस्य युगधर्मनियमनं जातम्? सर्वं मे कथय, यतः अहं त्वां प्रणमामि।" शिलादस्य महात्मनः वचः श्रुत्वा, शक्रः तस्य युगधर्मान् यथादृष्टं विस्तारतः प्राह। "कृतयुगं प्रथमतः जानीयात्, ततः त्रेतायुगं, अनन्तरं द्वापरं, तिष्यं च; एतानि चत्वारि युगानि संक्षेपेण। कृतं सत्त्वगुणप्रधानम्, त्रेता रजोगुणेन युक्ता, द्वापरे रजस्तमसी, कलौ तु तमोगुणप्रधानम्—एवं युगस्वभावः विज्ञेयः। कृतयुगे ध्यानं श्रेष्ठम्, त्रेतायां यज्ञः, द्वापरे शुद्धोपासना, कलौ तु केवलं दानं प्रशस्यते। कृतयुगस्य चत्वारि सहस्राणि वर्षाणि, तस्य सन्ध्यांशः तावत्शतानि, तथा सन्ध्यांशश्च। तत्र कृतयुगे स्थावराशनानां जनानां चतुर्सहस्रवर्षपर्यन्तमायुः। कृतयुगस्य सन्ध्यायाश्च समाप्तौ धर्मस्य केवलं पादश्चतुर्थशेषः अवशिष्यते। तत्र त्रेतायुगं तु एकपादहीनं, द्वापरार्धं कृतस्य, तिष्यं तस्यार्धमिति प्रसिद्धम्। त्रिशतं, द्विशतं, शतं च सन्ध्याः, तथा सन्ध्यांशाः, सर्वेभ्यः युगेभ्यः। कृतयुगे धर्मश्चतुर्भिः पादैः स्थितः, त्रेतायां त्रिभिः, द्वापरे द्वाभ्याम्। तिष्ये त्रिपादहीनः धर्मः केवलं सत्त्वगुणाधारितः; कृतयुगे द्वन्द्वोत्पत्तिः साक्षात्, जीवनं परिपूर्णरसयुक्तम्। तत्र सर्वे जनाः नित्यं तुष्टाः, सर्वसौख्यभाजः, न चापि तत्र नीचोच्चभेदः, सर्वे पुण्यशीलाः। तेषां तत्रायुः, सौख्यम्, रूपं च समं, तेषां प्रीतिः नित्यं, न कलहः, न द्वेषः, न श्रमः। ते गिरिषु सागरेषु च वसन्ति, स्थिरगृहवर्जिताः, शोकवर्जिताः, सत्त्वसमृद्धाः, एकचित्तयुक्ताः। ते अकामाः, सदा प्रमुदितचित्ताः; कृतयुगे शुभाशुभकर्मणां प्रवृत्तिर्नास्ति। तत्र वर्णाश्रमव्यवस्था तु आसीत्, किं तु संकरो नाभूत्; तस्य परिपूर्णस्य त्रेतायां कालप्रभावात् रसानां नाशः अभवत्। तद्रूपस्य नाशे, अन्यः परिपूर्णभावः जायते; यदा सलिलस्य सूक्ष्मता पुनः आगच्छति, तदा स मेघस्वभावात् आगच्छति। मेघात् च गर्जनात् वर्षा प्रववर्ष; तेनैकवर्षेण पृथिव्याः पृष्ठं सिक्तमभवत्। तस्मात् तानि वृक्षाः 'गृहवृक्षा' इति विख्याताः उत्पन्नाः; तेषां सर्वोपजीवनं सुखोपभोगश्च तेषु एव जातम्। त्रेतायुगस्य आदौ जनाः तैः वृक्षैः जीवितवन्तः; कालान्तरे तेषां मध्ये विपर्यासात्, रागलोभप्रधानावस्था सहसा समुत्पन्ना; तस्य विपर्यासस्य प्रभावात् तेषां मध्ये, ते गृहवृक्षाः सर्वे नष्टाः। तेषां विनाशे, जनाः मोहिता मैथुनात् अभिजज्ञिरे। तत्रापि ये सत्यनिष्ठाः आसन्, ते तद् सिद्धिं ध्यायन्तः, तेषां पुनः गृहवृक्षा उत्पन्नाः। तैः वस्त्राणि, फलानि, भूषणानि च उत्पादितानि; तेषां गन्धवर्णरसयुक्तानि वस्तूनि अभवन्। सर्वत्र मधु पृथिवीसमानं दृढं जातम्; तेन ते सदा सुखिनः दीर्घायुषः च आसन्। तेन सिद्धेन जनाः प्रमुदिताः पुष्टाः दुःखरहिताश्च अभवन्; कालान्तरे पुनः लोभेन ग्रस्ताः। ते वृक्षान् मधु च बलात् आददन्; तेन व्यवहारात्, पुनः लोभप्रभावात्, कामदुघवृक्षाः मधु चापि किञ्चिद् अवशिष्टं सन्त्यज्य नष्टाः। तस्य सिद्धस्य अल्पशेषे काले, कालस्य प्रभावात्, त्रेतायुगपरिवर्तने द्वन्द्वानि—तीव्रशीतवर्षोष्णानि—समुत्पन्नानि; तैः तेन महता क्लेशेन पीडिताः। तैः द्वन्द्वैः क्लिष्टाः, ते आवरणानि कृत्वा, तेषां निवारणाय गिरिषु शरणानि निर्मितवन्तः। पूर्वं ते यथाकामं विचरन्तः, स्थिरगृहवर्जिताः आसन्; तदा तु आवश्यकतया, इच्छानुसारं गृहवासं आरब्धवन्तः।