लिङ्गपुराणम्

यदा महेश्वरः स महान् देवः तस्मात् स्थलात् निर्गतः, तदा जनार्दनः तं प्रणम्य, कमलयोनि ब्रह्माणं समभाषत। स जगदाधिपः परमेश्वरः शङ्करः सर्वव्यापी, स एव सर्वेशः, आवयोः शरणं, महेश्वरः। हे ब्रह्मन्, अहं महात्मनः शङ्करस्य वामभागात् जातः, त्वं च स्वयं भगवतः भवस्य दक्षिणभागात् जातः। मुनयः माम् दृष्ट्वा मुख्यतत्त्वं प्रधाना प्रकृतिरव्यक्ता अजः इति वर्णयन्ति, त्वां च पुरुषं प्राहुः। एवं ते महादेवं आवयोः कारणं, सर्वलोकाधिपतिं, अक्षयं प्रभुं ब्रुवन्ति। ततः तस्यामृतस्य प्रभोः आज्ञया, कमलयोनि ब्रह्मा वरदं पूज्यं च रुद्रं स्तुत्वा प्रणनाम। तदा जनार्दनः वराहरूपं धृत्वा, जलमग्नां पृथ्वीं पूर्ववत् स्थापयामास। प्रभुः नद्यः, सरितः, सागरांश्च यथापूर्वं सृज्य, पृथ्वीं समां कृतवान्, अविचलां, निरवग्रहां च। स एव पर्वतरूपं धृत्वा, सर्वान् पर्वतान् पृथिव्यां स्थापयामास, चतुर्लोकांश्च भूभ्यादीन् पूर्ववत् सृष्टवान्। भगवान् स सर्वज्ञः सृष्ट्यर्थं संकल्प्य, मुख्यभूतानि—अण्डजाः, दिव्याः, मनुष्यांश्च—ससर्ज। स महाबलः प्रभुः, कृपया अनवमानेन च, आदौ सनन्दं सनकं च अनुग्रहेण ससर्ज। स सनातनं धर्मिष्ठश्रेष्ठं ससर्ज, यः त्यागेन परमं पदं प्राप, मरीचिं, भृगुं, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम् च। योगबलात् दक्षं, अत्रिं, वसिष्ठं च ससर्ज; तेनैव संकल्पः धर्मश्च, अधर्मश्च अपि उत्पादितः। एते द्वादश प्रजापतयः अजायन्त ब्रह्मणः, यस्य जन्म अव्यक्तम्; आदौ सनातनेन ऋभुं सनत्कुमारं च अपि सृष्टौ। तौ द्वौ दिव्यौ, ऊर्ध्वरेतसौ, ब्रह्मविदां श्रेष्ठौ, ब्रह्मवत् सर्वज्ञौ सर्वगतौ। एवं मुख्यानि प्रथमजं च भूतानि सृष्ट्वा, कमलयोनि स्रष्टा सर्वेषां युगधर्माणि, विश्वव्यवस्थां च स्थापयामास। इतः परं, शक्रेण उक्तं श्रुत्वा, मम पितरं महर्षिं पुनः देवानां प्रभुं प्रणिपत्य पप्रच्छ। “हे भगवन् शक्र, सर्वज्ञ, देवानां पूजित, शचीपतिः, जगदाधिप, सहस्राक्ष, महाबल! भगवतः कमलसम्भूतस्य युगधर्मस्थापनं कथं जातम्? सर्वं मे कथय, अहं त्वां प्रणतः।” एवं महात्मनः शिलादस्य वचनं श्रुत्वा, स तस्य दृष्टं युगधर्मं विस्तारतः प्राह। “प्रथमं कृतयुगं विद्धि, ततः त्रेतायुगं, ततो द्वापरं, ततो तिष्यं—एतानि चत्वारि युगानि संक्षेपेण। कृतं सत्त्वप्रधानं, त्रेता रजःप्रधानं, द्वापरं रजस्तमःसम्भावितम्, कलिः तमःप्रधानः; एवं युगस्वभावः ज्ञेयः। कृतयुगे ध्यानमेव श्रेष्ठम्, त्रेतायां यज्ञः, द्वापरे शुद्धपूजा, कलौ तु दानमेव प्रशस्यते। कृतयुगं चतुर्सहस्रवर्षपरिमितम्, तस्य सन्ध्यां तावत्शतानि, सन्ध्यांशश्च तावत्। कृतयुगे, हे स्थिरबुद्धे, पाषाणभक्षिणां जनानां आयुः चत्वारि सहस्राणि वर्षाणि। कृतयुगस्य सन्ध्यांशयोः गते, धर्मस्य चतुर्थांश एव अवशिष्यते। त्रेतायुगं तु एकपादहीनम्, द्वापरं कृतस्य अर्धम्, तिष्यं तस्य अर्धं स्मृतम्। त्रिशतं, द्विशतं, एकशतं च सन्ध्याः, तथा सन्ध्यांशाः, प्रतियुगं, प्रतिसन्ध्यं च। प्रथमं कृतयुगे धर्मः चतुर्भिः पादैः स्थितः, त्रेतायां त्रिभिः, द्वापरे द्वाभ्याम्। तिष्ये तु त्रिपादहीनः, केवलं सत्त्वसमाश्रितः; कृतयुगे द्वन्द्वानां उत्पत्तिः साक्षात्, पोषणं सारसम्पन्नम्। सर्वे जनाः नित्यं तृप्ताः, सर्वसौख्यभाजः, न हीनोत्कृष्टभेदः, सर्वे शुभाः। तेषां कृतयुगे आयुः, सौख्यं, रूपं च समं, प्रीतिर्नित्यं, न कलहः, न द्वेषः, न श्रान्तिः। ते पर्वतेषु, सागरेषु, अनिर्विशेषवासिनः, दुःखरहिताः, सत्त्वसमृद्धाः, एकचित्ताः। ते निष्कामाः, सदा हृष्टचित्ताः; कृतयुगे न शुभाशुभकर्मणां प्रवृत्तिः। वर्णाश्रमव्यवस्था तदा आसीत्, परन्तु मिश्रणं नासीत्; तत्र सारसमृद्धिः त्रेतायां कालप्रभावात् नश्यति, हे द्विज। तस्यां सम्पदः नष्टायां, अन्यसिद्धिः जायते; जलस्य सूक्ष्मता पुनः आगता, सा मेघस्वभावात् एव आगच्छति। मेघात् गर्जनात् च वर्षा प्रारब्धा; तया एकवारवृष्ट्या पृथिव्याः पृष्ठं सिक्तम्। तदा तस्मात् वृक्षाः ‘गृहवृक्षा’ इति ख्याताः उत्पन्नाः; तेषां सर्वोपजीवनसाधनानि, भोगोपकरणानि च तत्रैव जातानि।