लिङ्गपुराणम्

सर्वप्रथम स भगवान् ब्रह्मा पृथिवीं सम्यक् समीकृत्य, सर्वाणि च प्राचीनदग्धानि पर्वतानि तस्यां स्थापयामास। ततः स भगवाञ्छुद्धीकृतायां पृथिव्यां भू-लोकाद्यैः चतुर्भिः लोकेषु यथापूर्वं संस्थापितेषु पुनः सृष्टिं कर्तुम् अभ्यचिन्तयत्। सृष्ट्यभिप्रायसमुत्थाने तस्य महात्मनः ब्रह्मणो मोहः समुत्पन्नः। तदा द्विजातयः पूर्वमेव प्राज्ञा, तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तसम्भवस्य, प्रादुर्भूताः। तम् आत्मनः पञ्चाविद्याः—तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, चान्धम्—समुत्पन्नाः। अविद्यया ग्रस्तं यत्सृष्टिं तदा प्रथमानां सृष्टिम् आहुः; सा निष्फला स्मृता, प्रजापतेः सृष्टिरिति कथ्यते। तदा ब्रह्मा अन्यां सृष्टिम् अभ्यचिन्तयत्। तत्र प्रधानवृक्षाः प्रादुर्भूताः स्मृताः। तस्य मुनेश्चिन्तयतः कण्ठः त्रिधा प्रादुर्भूतः। प्रथमं तस्मात् तिर्यक्स्रोतःसृष्टिः जाताऽभूत्; ऊर्ध्वस्रोतःसृष्टिः चान्यत्, या सात्त्विकी स्मृता। अधःस्रोतःसृष्टिः सौम्या च, पुनः भूतसृष्टिः, महतः ब्रह्मणः प्रथमं महत् इति कथ्यते, द्वितीयं पुनः भौतिका सृष्टिः। तृतीयं इन्द्रियसृष्टिः, चतुर्थं मुख्यसृष्टिः, पञ्चमं तिर्यक्सृष्टिः, षष्ठी दिव्या। सप्तमी मानुषी, अष्टमी सौम्या, नवमी कौमार्याख्या; एषा स्वाभाविकी विकृतिश्च सृष्टिः। प्रथमं स ब्रह्मा सनन्दं, सनकं, सनातनं च सृष्टवान्, ये निष्क्रियत्वेन परमं पदं प्राप्तवन्तः। योगविद्यया च मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षं, अत्रिं, वसिष्ठं च सृष्टवान्। एते नव ब्रह्मपुत्राः ब्रह्मविदः, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, ब्रह्मवादिनः, ब्रह्मसदृशाः स्मृताः। संकल्पः, धर्मः, अधर्मः, धर्मावस्थानं च—एते द्वादश अपि तस्मादव्यक्तसम्भवात् ब्रह्मणः उत्पन्नाः। सनातनः आदौ ऋभुं च सनत्कुमारं च सृष्टवान्, दिव्यौ, ऊर्ध्वस्रोतःसम्भूतौ, ब्रह्मवादिनौ। ब्रह्मपुत्राः ब्रह्मसमाः, सर्वज्ञाः, सर्वसृष्टिकर्तारः; तेषां पत्न्यः प्रथमजाः वर्णयिष्यामि। संक्षेपेण, हे ऋषिसत्तम, प्रजासम्भवस्य विषयः—भगवान् शतरूपां रजीं च विराजं च सृष्टवान्। स्वायम्भुवस्य शतरूपा, या योनिजा नाभूत्, सुषुवे द्वौ धर्मात्मानौ पुत्रौ द्वे च कन्ये। उत्तानपादः कनिष्ठः, प्रियेव्रतः ज्येष्ठः; आकूति ज्येष्ठा कन्या, प्रसूति कनिष्ठा स्मृता। तदा रुचिनामकः प्रजापतिः आकूतिं पत्नीत्वेन प्राप, योगी च लोकधारकः दक्षः प्रसूतिं पत्नीत्वेन प्राप। आकूतिः यज्ञं सह दक्षिणया सुषुवे, दक्षिणा द्वादश देवकन्याः अपि प्रसूतवती। दक्षात् प्रसूति चतुर्विंशति कन्याः सुषुवे—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया च। बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः, महातपा, ख्यातिः, शान्तिः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीति, क्षमा च। संनतिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, सुरार्णि, महाभागा स्वधा—एतानि सर्वाणि यथाक्रमं दत्तानि। श्रद्धाद्याः त्रयोदश कन्याः धर्मस्य प्रजापतेः पत्न्यः अभवन्। भृगुः ख्यातिं विवाह्य विष्णुप्रियां श्रीं सुषुवे। मरीचिः सम्भूतिं, अङ्गिराः स्मृतिं, पुलस्त्यः प्रीतिं, पुलहः क्षमां, क्रतुः संनतिं, अत्रिः अनसूयाम्, वसिष्ठः ऊर्जां, विभावसु स्वाहां, पितरः स्वधां विवाह्याऽपि पत्न्यः प्राप्नुवन्। सती या मनसा सृष्टा, शिवसम्भवा, सा रुद्रस्य जगद्धात्रुः पत्न्यभवत् दक्षस्य द्वारा। सृष्ट्यादौ अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा हिरण्यगर्भः ‘विभज’ इति उक्तवान्; सा जाता, तदा तथा अभवत्। त्रिषु लोकेषु सर्वा नार्यः तस्या एव अंशाः, रुद्राश्चैकादशधा तस्य अंशात् जाताः। सा सर्वा स्त्रीशक्तिः, नीललोहितः पुरुषः; तद्विदित्वा ब्रह्मा दक्षं धर्मिष्ठं दृष्ट्वा उवाच— ‘इमां जगद्धात्र्यं पुत्रीकुरु, मम तव च; सा पुत्पात् त्रायते, तस्मात् पुत्री इति स्मृता। एषा सुन्दरी तव पुत्री, जगन्माता भविष्यति; तस्मात् सती तव पुत्रीति प्रसिद्धा भविष्यति।’ इत्युक्त्वा ब्रह्मणा, दक्षः तां सतीं रुद्राय साक्षात् सादरं दत्तवान्। धर्मस्य श्रद्धाद्याः त्रयोदश पत्न्यः इति प्रसिद्धाः; तासां धर्मेन सह उत्तमान् सुतान् यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। कामः, मदः, नियमः, तुष्टिः, लोभः, विद्या, दण्डः, सम्मतिः, बुद्धिः—एते तेजस्विनः। जागरणम्, विनयः, धृतिः, स्वस्ति, सुखं, कीर्तिः, धर्मस्य पुत्राः। धर्मप्रवृत्तौ दण्डः, सम्मतिः, जागरणं, बुद्धिः—एते ज्ञानधर्मयोः द्वौ पुत्रौ। एवं धर्मस्य पञ्चदश पुत्राः अभवन्। भृगुपत्न्याः ख्यात्याः विष्णुप्रियायाः श्रीः जाताऽभूत्।