लिङ्गपुराणम्

सत्त्वगुणेन सर्वभूतस्थापनकर्त्रा परमेश्वरः सर्वात्मा महात्मा परात्परात्मा भगवान् सर्वेश्वरः सर्वाणि भूतानि धारयति स्म। स भगवान् क्षीरसागरमध्यमृतमयशय्यायां योगनिद्राम् आस्थितः तत्र स्थितः सन् ब्रह्मणा दृष्टः। तं दृष्ट्वा ब्रह्मा भगवन्तं जनार्दनं सम्बोध्य उवाच— "तव प्रसादात् पूर्ववत् त्वां ग्रसिष्यामि, यतोऽहं त्वमेव।" इति। तदा भगवान् स्मितपूर्वकं ब्रह्माणं प्रबोधयामास। स महाबाहुः हरिः तं ब्रह्माणं समीक्ष्य सस्मितः सः तस्मिन्नेव ब्रह्मणि प्रविवेश, स च महात्मना तेन ग्रसितः। ततः ब्रह्मा तस्य ललाटदेशात् अच्युतं ससर्ज; सृष्टः सन् हरिः तत्रैव ब्रह्मणः पुरतः स्थितः। तस्मिन्नेव काले सर्वदेवमूलभूतः रुद्रः, पूर्वं दत्तवरप्रभावात्, उग्ररूपं धारयन्, प्रादुरभवत्। तत्र विष्णुः विश्वात्मा परमेश्वरः, ब्रह्मणः च हरिणः च अतुलां कृपां दातुं तत्र समुपस्थितः। तदा तौ देवौ समागतौ, सर्वदेवोत्पत्तिकरणं कालाग्निसदृशं प्रभुं भवं दृष्टवन्तौ। तौ उग्रजटिलं शर्वं दूरतः प्रणम्य, वरदं तं महता भक्त्या स्तुत्वा नमस्कृतवन्तौ। स भगवान् भवः ब्रह्माणं च जनार्दनं च अनुग्रहीत्वा तत्रैव अन्तर्धानमगात्। महेश्वरस्य तत्रैव तिरोभावे जाते, जनार्दनः तं प्रणम्य, पद्मयोनिं ब्रह्माणं सम्बोधयामास। स उवाच— "परमेश्वरः विश्वेश्वरः शङ्करः सर्वव्यापी, स एव सर्वस्य स्वामी, आवयोः शरणं महेश्वरः। हे ब्रह्मन्, अहं महात्मनः शङ्करस्य वामभागात् जातः, त्वं च भगवतः भवस्य दक्षिणभागात् जातः। मुनयः मां दृष्ट्वा प्रधानं प्रकृतिं अव्यक्तमजं च वदन्ति, त्वां पुरुषं वदन्ति। एवं महादेवः आवयोः कारणं, लोकानामधिपः, अक्षयेश्वरः इति विज्ञायते।" ततः तस्यामृतस्य प्रभोः आज्ञया, पद्मयोनिर्ब्रह्मा रुद्रं वरदं पूज्यं च स्तुत्वा प्रणमामास। ततः जनार्दनः वराहरूपं धारयित्वा, जलमग्नां पृथिवीं पूर्ववत् स्थापयामास। भगवान् तदा सरितः स्रोतांसि समुद्रांश्च पूर्ववत् ससर्ज, समां पृथिवीं विवरशून्यां सम्यक् चकार। स पर्वतरूपं गृहीत्वा सर्वान् पर्वतान् भूमौ संस्थाप्य, भूर्लोकादिकान् चतुर्लोकान् पूर्ववत् ससर्ज। भगवान् श्रेष्ठधीः सृष्ट्यर्थं संकल्प्य, अण्डजादीन् प्राणिनः, देवांश्च, मनुष्यांश्च अपि ससर्ज। स महाबलः करुणासम्पन्नः अदुःखितः सन्नादौ सानन्दं सनकं च प्रथमतः ससर्ज, ताभ्यां कृपां दत्वा। स सनातनं धर्मिष्ठश्रेष्ठं ववृधे, स च त्यागेन परमं पदमवाप्तवान्; मरीचिं, भृगुं, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम् च ससर्ज। योगबलात् दक्षमत्रिवसिष्ठौ च ससर्ज; तदा प्रभुः संकल्पं धर्मं चाधर्मं च अपि ससर्ज। एते द्वादश प्रजापतयो ब्रह्मणा अजन्मना सृष्टाः; आदौ सनातनेन ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्ज। तावुभौ दिव्यौ, ऊर्ध्वरेतसौ, ब्रह्मविद्यायाम् अग्रण्यौ, ब्रह्मणा सदृशौ, सर्वज्ञौ सर्वगतौ च। एवं प्रधानपूर्वजान् सृष्ट्वा, पद्मयोनिः सर्वस्य सृष्टेः धर्मान्, युगधर्मान् च स्थापयामास। एवं शक्रेण उक्तं श्रुत्वा मम पिता महर्षिः पुनः देवेशं प्रणम्य पप्रच्छ। "भगवन् शक्र, सर्वज्ञ, सुरपूजित, शचीपतिः, विश्वेश्वर, सहस्राक्ष, महेश्वर! भगवतः पद्मसम्भवस्य युगधर्मस्थापनं कथं जातम्? सर्वं मे वक्तुमर्हसि, प्रणतम्।" इत्युक्त्वा, महात्मनः शिलादस्य वचनं श्रुत्वा, शक्रः यथादृष्टं युगधर्मान् विस्तारतः न्यवेदयत्। "प्रथमं कृतयुगं विद्धि, ततः त्रेतायुगं, ततः द्वापरं, ततो तिष्यं—एतानि चत्वारि युगानि संक्षेपतः। कृतं सत्त्वप्रधानं, त्रेता रजःप्रधानं, द्वापरं रजस्तमःमिश्रं, कलिः तमःप्रधानम्—एवं युगस्वभावः। कृतयुगे ध्यानं श्रेष्ठम्, त्रेतायां यज्ञः, द्वापरे शुद्धोपासना, कले केवलं दानं प्रशस्यते। कृतयुगस्य चत्वारि सहस्राणि वर्षाणि, तस्य सन्ध्यांशः शतानि तावत्, सन्ध्यांशश्च तथा। कृतयुगे पाषाणभक्षिणां जनानां चतुर्सहस्रवर्षायुः। कृतयुगस्य सन्ध्यायाः च समाप्तौ, युगधर्मस्य चतुर्थांशः केवलं शेषः। त्रेतायुगं तु एकपादविहीनम्, द्वापरं कृतस्य अर्धम्, तिष्यं तस्यार्धम् इति। त्रयः शतं, द्वौ शतं, एकं शतम्—एवं सन्ध्याः, सन्ध्यांशाश्च, प्रतियुगं एवं। प्रथमकृतयुगे धर्मः चतुर्भिः पादैः स्थितः, त्रेतायां त्रिभिः, द्वापरे द्वाभ्यां। तिष्ये त्रिपादविहीनः, केवलं सत्त्वेन स्थितः धर्मः, कृतयुगे तु युगस्य द्वन्द्वोत्पत्तिः साक्षात्, पोषणं सारपूर्णम्।