लिङ्गपुराणम्

सदृशत्वेन प्रकृतिः पुरुषश्च स्थायिनौ स्याताम्। गुणानां विषमत्वे, हे मुनयः, सृष्टिरुच्यते। गुणेषु समत्वे लये सति, तयोः कारणं महेश्वर एव। देवेश्वरस्य लीलया एतादृशाः सृष्टिविधयः कृताः। संक्षेपतः, प्रकृतेः वशात् अनन्तानि भूतानि उत्पद्यन्ते, अनन्ताः कल्पाः, अनन्ताः च पितामहाः भवन्ति। हरयः अपि अनन्ताः, किन्तु महेश्वरः केवलं एकः; प्रकृत्यादिकाः सर्वाः प्रवृत्तयः तस्यैव लीलया प्रवर्तन्ते। तस्य देवस्य क्रिया त्रैविध्या गुणात्मिका; तु परस्य न कदापि स्वस्य आरम्भो न मध्ये न च अन्ते। पितामहात् परः अन्यः अस्ति, यस्य एकः दिवसः द्वौ परार्धौ समः; तस्य दिवसे यत् किञ्चित् सृज्यते तत् रात्रौ विनश्यति। तत्र भूर्भुवःस्वरादयः लोकाः नश्यन्ति, ऊर्ध्वलोकाः अपि; रात्रौ सर्वं चलस्थावरं लयं गच्छति, तदा ब्रह्मा एकस्मिन्समुद्रे तिष्ठति। सः सुषुप्तिसलिलेषु निमग्नः, अतः सः नारायण इति स्मृतः। रात्र्यन्ते जागरितः सन्, सर्वं चलस्थावरं शून्यम् अपश्यन्, ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, सृष्टिं कर्तुम् उदचिन्तयत्। सः अनन्तः, जलमग्नां पृथिवीं समुद्धृत्य, वाराहरूपं धारयित्वा, पूर्ववत् स्थापयामास। प्रभुः नद्यः, सरितः, समुद्रांश्च यथापूर्वं निर्ममे। सः पृथिवीं सम्यक् समीकृत्य, विनिर्मुक्तां विवरविवरैः, प्राचीनाग्निदग्धान् सर्वान् गिरिन् तत्र न्यवेशयत्। भूर्लोकादीन् चत्वारः लोकान् यथापूर्वं स्थापयित्वा, भगवाँस्तदा पुनः सृष्टिं कर्तुम् उदचिन्तयत्। सृष्टिं चिन्तयतः तस्य महात्मनः मोहः समुत्पन्नः। द्विजाः, पूर्वबुद्धिमन्तः, तस्य अव्यक्तसम्भवस्य ब्रह्मणः जाताः। तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धम् इति पञ्च अविद्यायाः रूपाणि स्वयम्भुवः सम्प्रादुरासन। अविद्याग्रस्तं तां सृष्टिं मुख्यसृष्टिरित्याहुः; तां निष्फलां स्मृत्वा, मुख्यसृष्टिः प्रजापतेः इति गण्यते। सः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; प्रधानवृक्षाः तदा समुत्पन्नाः स्मृताः। तस्य मुनेश्चिन्तयतः कण्ठः त्रिधा अभवत्। प्रथमं तस्मात् तिर्यक्स्रोताः सृष्टिः अभवत्; ऊर्ध्वस्रोताः सृष्टिः अनन्तरं, या सात्त्विकी स्मृता। अधःस्रोताः सृष्टिः, सौम्या च, भूतसृष्टिः पुनः; महतः ब्रह्मणः प्रथमं महत्, द्वितीयं च भौतिकम् इति स्मृतम्। तृतीयं सृष्टिं वैकारिकीं, चतुर्थीं मुख्यां विदुः; पञ्चमीं तिर्यग्योनिं, षष्ठीं दैवीं प्राहुः। सप्तमी मानुषी, अष्टमी सौम्या स्मृता; नवमी कौमारी—एता प्राकृतिक्यः विकृतयश्च सृष्टयः। आदौ सः सृष्टवान् सनन्दं, सनकं, सनातनं च, ये निष्क्रियत्वेन परमं पदम् आगताः। स योगविद्यया मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षम्, अत्रिं, वसिष्ठं च सृष्टवान्। एते नव ब्रह्मपुत्राः, ब्रह्मविदः, ब्राह्मणेषु श्रेष्ठाः; ब्रह्मवादिनः, ब्रह्मसमाः स्मृताः। संकल्पः, धर्मः, अधर्मः, धर्मसंनिधिः—एते द्वादश अपि अव्यक्तसम्भवात् ब्रह्मणः उत्पन्नाः। सनातनः आदौ ऋभुं च सनत्कुमारं च सृष्टवान्; उभौ दिव्यौ, ऊर्ध्वस्रोतसौ, ब्रह्मवादिनौ श्रेष्ठौ। ब्रह्मपुत्राः ब्रह्मसमाः, सर्वज्ञाः, सर्वसृष्टिकर्तारः; तेषां पत्न्यः आद्याः वक्ष्ये। संक्षेपतः, सृष्ट्युद्भवसमये भगवाँश्च शतरूपां रजनीं च विराटं च सृष्टवान्। स वै स्वायम्भुवः, शतरूपा पत्न्या, योन्युत्पन्ना न सती, द्वौ पुत्रौ द्वे च कन्ये प्राप्तवती। उत्तानपादः कनिष्ठः, प्रियम्, प्रियम् ज्येष्ठः; आकूतिः ज्येष्ठा कन्या, प्रसूति कनिष्ठा स्मृता। तदा प्रजापतिः रुचिः आकूतिं पत्नीत्वेन अयच्छत्; भगवाँश्च योगी दक्षः प्रसूतिं पत्नीत्वेन अयच्छत्। आकूतिः यज्ञं च दक्षिणां च सुतौ सुषुवे; दक्षिणा द्वादश कन्याः दिव्याः अप्यजनयत्। दक्षात् प्रसूति चतुर्विंशतिः कन्याः सुषुवे—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रियाश्च। बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः, महातपा, ख्यातिः, शान्तिः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा च। संनतिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, सुरार्णिः, स्वधा च महाभागा—सः ताः सर्वाः स्वकाले अयच्छत्। श्रद्धाद्याः त्रयोदश कन्याः धर्मस्य प्रजापतेः भार्याः अभवन्, यं प्राप्य सुलभः न। भृगुः ख्यातिं, मरीचिः सम्भूतिं, अङ्गिराः स्मृतिं पत्नीत्वेन अयच्छन्। पुलस्त्यः प्रीतिं, पुलहः क्षमां, क्रतुः संनतिं, अत्रिः अनसूयां च पत्नीत्वेन अयच्छन्। वसिष्ठः, पद्मनाभः, ऊर्जां पत्नीत्वेन अयच्छत्; विभावसु: स्वाहां, पितरः स्वधां पत्नीत्वेन अयच्छन्। सती, या मनसा सृष्टा, शिवसम्भूता, दक्षद्वारा रुद्रस्य, लोकपालकस्य, पत्नी अभवत्। सृष्ट्यादौ, अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा, हिरण्यगर्भः अवदत्—"विभजस्व"—इति; सा जाता, तदा एवं अभवत्।