मेघान्तरगतम् अशितवर्णम्, गजचर्मवसनम्, कृष्णमृगचर्मोपरीवस्त्रं नागयज्ञोपवीतिनं च तं शर्वं मुनयः प्रणेमुः। देवैः कृतकुण्डलमालाभरणं, पशुपतिपतिचर्मवसनं, सर्वत्र कीर्तिमन्तं शङ्करं तं पुनः प्रणम्य स्तुवन्ति स्म। ततः प्रसन्नो महेश्वरः तान् मुनीन् उवाच—"तपसा तुष्टोऽस्मि, वरं वृणीत।" इति। तदा भृग्वङ्गिरसो वसिष्ठो विश्वामित्रश्च, गौतमोऽत्रिः शुकेशः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः मरीचिः कश्यपः कण्वः संवर्तः च महातपाः—एते सर्वे महेश्वरं प्रणम्य, उचुः—"भस्मस्नानस्य नग्नत्वस्य वामाचारस्य प्रतिकूलाचारस्य च—किं कर्तव्यं किं वा वर्जनीयम्? इति ज्ञातुमिच्छामः।" तद्वचनं श्रुत्वा भगवाँल्लोकनाथः सर्वेषां तेषां मुनिश्रेष्ठानां समीपं सस्मितं दृष्ट्वा उवाच। स उवाच—"अद्य सर्वं कथयामि। अहमेवाग्निः सोमकर्ता च, सोमोऽप्यग्न्यधीनः। अनेन सृष्टिः धृताऽस्ति, पुनः पुनरग्निना चराचरं विश्वं दग्धं सृष्ट्यर्थम्। सर्वं ह्येतत् भस्मना परमशुद्धं भवति; भस्मशक्त्या यः प्रक्षिप्यते स शुद्ध्यति। यः होमं कृत्वा त्र्यायुषं जीवति, स सर्वपापैः मुक्तो भवति मम भस्मशक्त्या। यत् दीप्त्यायुक्तं, तत् 'भस्म' इति कथ्यते; यत् पावनं, अपि तत् 'भस्म' इति; तेन सेवनात् सर्वपापानि नश्यन्ति, तस्मात् 'भस्म' इति। पितरः तापपाः, देवाः सोमजाः; सर्वं चराचरं जगत् अग्निसोमस्वरूपम्। अहमेवाग्निः तेजस्वी, सोमोऽम्बिका; अग्निसोमात्मा अहमेव पुरुषः। तस्मात् भस्म मम शक्तिरिति कथ्यते; तत्रैव मम शक्ति-रूपं स्थितम्, तेन तत् स्थिरं भवति। ततो जगद्रक्षायै, अपमृत्यवे, स्त्रियाः सुतप्रसवे च, भस्म रक्षार्थं प्रयुज्यते। यः भस्मस्नानेन शुद्धचित्तः, जितक्रोधेन्द्रियः, स मम समीपं गत्वा न पुनरावर्तते। पशुपतव्रतम् कपिलयोगश्च पूर्वं स्थापितौ; अयं पशुपतोऽपूर्वः सृष्टः। अन्ये आश्रमवासिनः स्वयम्भुवा परं सृष्टाः; मया तु लज्जा-मोह-भयात्मकं सृष्टिः कृतम्। देवर्षयश्च नग्ना जायन्ते, तथा मनुष्याः अपि नग्न एव। यः इन्द्रियैर्न जिता, स वस्त्रयुक्तोऽपि नग्नः; संयमगुप्तः स एव संरक्षितः, न वस्त्रकारणम्। क्षमा धृतिः अहिंसा वैराग्यं च, मानापमानयोः समता—एतानि परमावरणानि। भस्मना अभ्यक्तः, भावं मनसा ध्यायन्, सहस्रदोषयुक्तोऽपि, यः भस्मस्नानं करोति—भस्म सर्वदोषान् दहति यथा वह्निः वनं दहति। यः त्रिःसंध्यं भस्मस्नानं सततम् आचरति, स गणेशमार्गं प्राप्नोति, सर्वयज्ञान् कृत्वा परं व्रतम् आस्थितः। माहेश्वरलीलातत्त्वनिष्ठः, महादेवं ध्यायन्, उत्तरमार्गेण अमृतत्वं प्राप्नोति। ये दक्षिणमार्गं गताः, श्मशानवासिनः, लघुत्वादिसिद्धयो लभन्ते। इच्छाशक्तिकामशक्तिधारणाशक्तयः, सङ्कल्पमात्रेण सर्वलाभश्च—एते मार्गाः श्मशानगतैः प्रयान्ति; लघुत्वादिसिद्धयश्च। इन्द्राद्याः देवाः कामिकव्रतम् आस्थाय, सर्वे परमेश्वर्यं प्राप्नुवन्, तेषां कीर्तिः विस्तीर्णा। यः अहंकारमोहमोहक्लेशरहितः, स पशुपतियोगे नित्यं युक्तः स्यात्। यः शुद्धः, जितेन्द्रियः, श्रद्धावान्, पशुपतव्रतम् अनुचिन्तयन्, पठनं कृत्वा, सर्वपापैः विमुक्तः। तस्यात्मा सर्वपापविनिर्मुक्तः, स रुद्रलोकं प्राप्नोति; तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठाद्याः द्विजश्रेष्ठाः। ते सर्वे शुक्लभस्माभ्यक्ताङ्गाः, कामरहिताः, युगान्ते रुद्रलोके स्थिताः, शिवशक्त्या। अपि च, विकृताकृतयः, मलिनदेहाः, ये रूपवन्तः, ते कदापि न निन्द्याः, सदा पूज्याः, यथा महायोगिनः। किमन्यदुच्यते? भवभक्ताः सर्वशः पूज्याः, यथा शिवः, नात्र संशयः। अपि च, ये ब्राह्मणाः अशुचयः, भवभक्तिपरायणाः, ते पूजनीयाः, यथा दधीचिः इन्द्रं जित्वा स्थितः। तथा, नारायणोऽपि रुद्रभक्त्या, न संशयः; तस्मात् ये भस्माभ्यक्तदेहाः, जटिलाः, मुण्डिताः, नग्नाः, विविधरूपधारिणः, ते सदा शिववत् पूजनीयाः, मनसा वाचा कर्मणा च। एवं श्रुत्वा मुनयः, उत्सुकाः सन्तः, पप्रच्छुः—"कथं दधीचिः धर्मात्मा, युद्धे जनार्दनं देवेश्वरं जित्वा, पादेन क्षुपराजानं निर्जघान?