एवं दिव्यं कल्पार्धपरिमाणं गणितमस्ति, तत्र सहस्रकल्पाः अजस्यैकं वर्षं भवन्ति। ब्रह्मयुगस्य कालः अष्टसहस्रवर्षपरिमितः, सहस्रयुगानि सवनानि सर्वदेवानां सृष्ट्यर्थं निर्दिष्टानि। त्रिविधानि त्रैगुण्ययुक्तानि सहस्रयज्ञानि श्रूयन्ते; एवं कालस्वरूपस्य ब्रह्मणः कालः, भगवन्, कथितः। सृष्टिः, उद्भवः, तपश्च, भाव्यं, विकासः, यज्ञः पुनः, ऋतु, वह्निः, वहनकर्ता, सāvित्रः, विशुद्धश्च—एते सर्वे तत्र सन्ति। तत्र उशिकः, कुशिकः, गान्धारः, ऋषभः, षड्जः, मज्जालीयः, मध्यमः, वैराजः, निषादः, मेघवाहनः प्रमुखः, चित्रकः पञ्चमः, आकूतिः, विज्ञानं च—एते ब्रह्मकल्पाः कीर्तिताः। मनः, सुदर्शः, बृह्मा, श्वेतलोहितः, रक्तः, पीतवसनः, असितः, सर्वरूपधारी च—एवं ब्रह्मणः कल्पाः, यस्य जन्म अप्रकटम्, गणिताः। हे मुनिश्रेष्ठ, अनेकरूपाणि कल्पकोट्यः सन्ति। एवमेव बहवो दिवसरात्रयः अतीतानि; परमकालान्ते सर्वविकाराः स्वस्थानं प्रतिनिवर्तन्ते। केवलं शिवस्य आज्ञया विकारलयः सम्पद्यते; विकारे लीनं सति, प्रधानं च आत्मा च शेषं भवतः। तुल्यभावेन प्रधानपुरुषौ तिष्ठतः; गुणानां विषमे सर्गः इत्युच्यते, हे मुनयः। गुणेषु समत्वे लयः, तयोः कारणं महेश्वरः। तस्य लीलया देवेशः एवं सर्गभेदान् अकरोत्। संक्षेपतः, प्रधाननियन्त्रितात् अनन्तानि भूतानि उत्पद्यन्ते; अनन्तकल्पाः, अनन्तपितामहाश्च। हरयः अपि अनन्ताः, किन्तु महेश्वरः केवलः एकः; प्रधानादारभ्य सर्वाः स्वाभाविकविकाराः तस्य लीलया प्रवर्तन्ते। तस्य देवस्य क्रिया त्रैगुण्यरूपा त्रिविधा; परस्य तु नादिर्न मध्यं न च अन्तः स्वस्य। पितामहात् परः अन्यः अस्ति, यस्य दिवसः द्विपरार्धसमः; तस्य दिवसकाले यत् सृष्टं तत् रात्रौ विनश्यति। तत्र भूर्भुवःस्वर्लोकाः चोर्ध्वलोकाः च विनश्यन्ति; रात्रौ चराचरं सर्वं लीनं सति, ब्रह्मा एकेर्णवे तिष्ठति। स गम्भीरनिद्राजले निमग्नः, तस्मात् नारायण इति कथ्यते। रात्र्यन्ते जागृतः सः, शून्यं चराचरं दृष्ट्वा— तदा ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, सर्गाय धियं चकार; सलिलेषु निमग्नां पृथिवीं आदाय, सः नित्यः—वराहरूपं कृत्वा ताम् पूर्ववत् स्थापयामास। प्रभुः नद्यः, प्रवाहान्, सागराजलानि च यथापूर्वं निर्ममे। पृथिवीं सममकृत्वा, प्राचीनानलदग्धान् सर्वगिरीन् तत्र स्थापयामास। भूर्लोकादीन् चतुर्लोकान् पूर्ववत् संस्थाप्य, पुनः सः भगवाञ्जनयितुं मनः कृतवान्। स सृष्ट्यभिप्राये महानात्मा मोहं प्राप; तदा द्विजाः पूर्वमेव प्रज्ञया अजायन्त, ब्रह्मणः अप्रकटजन्मनः। तस्मात् तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धं—एतानि पञ्च अविद्यारूपाणि स्वयम्भुवः उत्पन्नानि। अविद्याग्रस्तं सृष्टिं प्राकृतसृष्टिरिति विद्वांसः; सा निष्फला स्मृता, प्रजापतेः सृष्टिरिति चोच्यते। अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; तत्र प्रधानवृक्षाः अभवन्; तस्य मुनेशः कण्ठः ध्यानसमये त्रिधा विभक्तः। प्रथमं तस्मात् तिर्यक्स्रोटः सृष्टिः अभवत्; ऊर्ध्वस्रोटः सृष्टिः तु द्वितीया, सा सात्त्विकी स्मृता। अधःस्रोटः सृष्टिः, सौम्या च, भूतसृष्टिः पुनः; महतः ब्रह्मणः, प्रथमा महत्, द्वितीया भौतिकी स्मृता। तृतीया इन्द्रियसृष्टिः, चतुर्थी मुख्यसृष्टिः; पञ्चमी तिर्यक्सृष्टिः, षष्ठी देवसृष्टिः। सप्तमी मानुषी, अष्टमी सौम्या, नवमी कौमार्याख्या; एते स्वाभाविकविकारसृष्टयः। आदौ सः सनन्दनं, सनकं, सनातनं च ससर्ज, ते परमपदं निष्क्रियया प्राप्तवन्तः। ततः मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षं, अत्रिं, वसिष्ठं च योगविद्यया ससर्ज। एते नव ब्रह्मपुत्राः, ब्रह्मविदः, ब्राह्मणश्रेष्ठाः; ते ब्रह्मवादिनः, ब्रह्मसमा अपि स्मृताः। संकल्पः, धर्मः, अधर्मः, धर्मसन्निधिः—एते द्वादश अपि ब्रह्मणः अप्रकटजन्मनः प्रजाः। सनातनः आदौ ऋभुं च सनत्कुमारं च ससर्ज; तौ दिव्यौ, ऊर्ध्वस्रोतसौ, ब्रह्मवादिनौ। ब्रह्मपुत्राः ब्रह्मसमाः, सर्वज्ञाः, सर्वसृष्टिकर्तारः; तेषां पत्न्यः प्रथमजाः वर्णयिष्यामि। संक्षेपेण, हे मुनिश्रेष्ठ, प्रजोत्पत्त्युपक्रमे—ईश्वरः शतरूपां रानीं च विराजं च ससर्ज। स्वायम्भुवस्य पत्न्यां शतरूपायां, या अयोनिजा, द्वौ धर्मपुत्रौ, द्वे च कन्ये प्राप्तवती। उत्तानपादः कनिष्ठः प्राज्ञः, प्रियव्रतः ज्येष्ठः; आकूतिः ज्येष्ठा कन्या, प्रसूतिर्मध्या स्मृता। तदा प्रजापति रुचिः आकूतिं विवाह्य पत्नीं चकार; दक्षः च, लोकधारकः योगी, प्रसूतिं पत्नीं चकार।