लिङ्गपुराणम्

शतं वर्षाणि दिव्यं नियमः ज्ञेयः, त्रिशतं सहस्राणि मानववर्षाणि कथ्यन्ते। षष्टिसहस्राणि गणनया परिगण्यन्ते, संख्याज्ञैः सहस्रं दिव्यवर्षाणि निर्दिष्टानि। दिव्येन मानेन युगसंख्यानां गणना क्रियते; आदौ कृतयुगः, ततः त्रेतायुगः विधीयते। ततो द्वापरः कलिश्च, एते युगाः पुण्यजनाः; मानवमानेन वर्षाणि गण्यन्ते। ब्राह्मणश्रेष्ठ, कृतयुगस्य अवधि दिव्यमानेन प्रकीर्तिता—चतुर्दशशतसहस्राणि वर्षाणि, सहस्रशतगणनानि। एवं कृतयुगः चत्वारिंशत्सहस्रवर्षाणि, तथा दशसहस्राणि शतगुणितानि। तृतायुगस्य अवधि अशीतिसहस्रवर्षाणि, सप्तशतसहस्राणि मानववर्षाणि कथ्यन्ते। द्वापरयुगस्य अवधि द्विसहस्रवर्षाणि, त्रिसहस्रवर्षाणि समष्टिः। कलियुगस्य अवधि षष्टिसहस्रवर्षाणि; एवं चत्वार्युगानि, सन्ध्यांशं वर्जयित्वा, स्मृतानि। सन्ध्यांशवर्जितानि वर्षाणि षट्त्रिंशत्सहस्रसहस्राणि, अत्र गणना चतुश्चत्वारिंशत्सहस्रसहस्राणि। चतुर्व्यः युगानां सन्ध्यांशः द्विसहस्रवर्षाणि; अतः सन्ध्यांशसहितानि चतुर्व्यः युगानां वर्षाणि सप्तैकसहस्रसहस्राणि। कृत, त्रेता, अन्येषु कालः मन्वन्तरः इति कथ्यते; वर्षारम्भे मन्वन्तरगणना प्रकीर्तिता। द्विजश्रेष्ठ, मन्वन्तरः त्रिशतकोटिमानववर्षाणि, तथा षट्सप्तसहस्रसहस्राणि अपि। द्विसहस्रवर्षाणि अधिककालः, यः वर्ज्यते; मन्वन्तरगणना लिङ्गशास्त्रे घोषितः, ब्राह्मणाः। एवं चतुर्व्यः युगानां वर्षगणना प्रकाशितः; सहस्रं चतुर्व्यः युगचक्राणि एकं कल्पः, ब्राह्मणश्रेष्ठ। रात्र्यन्ते लोकाः सृज्यन्ते; रात्रौ जीवाः विनश्यन्ति। तत्र दिव्येभ्यः अष्टविंशतिसमकोटिः। मन्वन्तरेषु गणना—त्रिशतकोटिः, नवद्विसमकोटिः अपि। ब्राह्मणाः, पूर्वकल्पे सप्तसहस्रं, पुनः अष्टसहस्रं सर्वत्र समासेन। कल्पान्ते तान् परित्यज्य, प्रलयसमये, प्राणी महर्लोकात् जनलोकं यान्ति। द्विसमकोटिः, अष्टसमकोटिः शतशः, द्विषट्समकोटिः, सप्तसप्तसहस्राणि। कल्पार्धस्य दिव्यगणना एवं निश्चितः; सहस्रकल्पाः अजस्य एकं वर्षम्। अष्टसहस्रवर्षाणि ब्रह्मयुगः, ब्रह्मणः युगः; सहस्रसावनयुगानि सर्वदेवतासृष्टये। सहस्रयज्ञाः त्रिविधाः त्रिगुणाः कथ्यन्ते; ब्रह्मणः कालः, यः कालस्वरूपः, एवं निर्दिष्टः, प्रभो। सृष्टिः, उत्पत्तिः, तपः; भविष्यत्, विकसन्, यज्ञः पुनः, ऋतु, अग्निः, हविस्प्रदः, सावित्रः, शुद्धः अपि। उशिक, कुशिक, गान्धार, ऋषभः, षड्जः, मज्जालियः, मध्यमः। वैराजः, निषादः, मेघवाहनः प्रमुखः, पञ्चमः चित्रकः, आकूतिः, विज्ञानं च। मनः, सुदर्शः, बृंहः, श्वेतलोहितः, रक्तः, पीतवस्त्रः, असितः, सर्वरूपः। एवं ब्रह्मणः कल्पाः गणिताः, यस्य जन्म अप्रकटम्; ऋषिश्रेष्ठ, असंख्यकल्पाः कल्प्यन्ते। एवं दिनरात्र्यः अतीतानि; परमकालान्ते सर्वविकारा स्वस्थानं यान्ति। विकारप्रलयः केवलं शिवाज्ञया भवति; विकारप्रलये, मूलप्रकृतिः आत्मा च शेषः। समान्येन, प्रकृतिः पुरुषः च तिष्ठतः; गुणानां विषमत्वे, ऋषयः, सृष्टिः इति कथ्यते। गुणानां समत्वे प्रलयः, द्वयोः कारणं महेश्वरः। देवेश्वरस्य क्रीडया एवं सृष्टयः कृताः। संक्षेपेण, असंख्यजीवाः प्रकृत्याधीनात् उत्पद्यन्ते; असंख्यकल्पाः, असंख्यपितामहाः अपि। हरयः अपि असंख्याः, किन्तु महेश्वरः एकः; प्रकृत्याद्यः सर्वनियमः तस्य क्रीडया प्रवर्तते। तस्य देवस्य क्रिया त्रिविधा गुणात्मकः; परस्य नादिः न मध्यं न अन्तः आत्मनः। पितामहात् परं अन्यः अस्ति, यस्य दिनं द्विपरार्धसमम्; तस्य दिने यत् सृज्यते, रात्रौ विनश्यति। तत्र भूः, भुवः, स्वः लोकाः विनश्यन्ति, उपर्यपि; रात्रौ सर्वं चराचरं नष्टं, ब्रह्मा एकसागरमध्ये तिष्ठति। गम्भीरनिद्राजले निमग्नः, अतः नारायणः इति कथ्यते; रात्र्यन्ते जागृतः, चराचरं शून्यं दृष्ट्वा— तदा ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, सृष्टिं चिन्तयामास; जलनिमग्नां पृथिवीं गृह्य, शाश्वतः—वराहरूपं धृत्वा, पूर्ववत् स्थापयामास; प्रभुः नदीः, सरितः, समुद्रान् च पूर्ववत् अकरोत्।