लिङ्गपुराणम्

अत्र, उपरि तस्य, ध्यानज्ञानेन महादेवस्य पूजनं विधीयते—तस्य रूपं सर्वरूपमयं, रूपरहितं च, यस्य शरीरं प्रियया अर्धेन व्याप्यते। यत्र यत् ध्यानं कर्तव्यम्, तत्र तस्य विविधानि वर्णनानि दृष्टानि; ध्यानकर्ता यथायोग्यं तत्र ध्यानं प्राप्नोति, अन्यथा न। अतः पूजकः एवं प्रयोजनं स्मरन् ध्यानं कुर्यात्, अन्यथा सः न जागर्ति। सः शरीररूपे नगरे वसति, अतः ‘पुरुषः’ इति कथ्यते; यः पूजनीयः, सः यज्ञेन पूज्यते, पूजकः तेन स्मर्यते। महान् ईश्वरः ध्यानार्थः; ध्यानं मननं, तस्य फलम् मोक्षः। सः प्रधानपुरुषयोः स्वरूपं प्राप्नोति। अत्र षड्-विंशतिः ध्यानार्थः, ध्यानकर्ता पञ्चविंशतिः; अव्यक्तं चतुर्विंशतिः, सप्त महत्तत्त्वादि। महत्तत्त्वं, अहंकारः, पञ्च सूक्ष्मभूतानि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, मनः, पञ्च स्थूलभूतानि—एवं शिवः षड्-विंशतिः। स एव धारयिता, स्रष्टा, ब्रह्मणः अपि परमेश्वरः। शङ्करः, स रुद्रः, हिरण्यगर्भं उत्पादितवान्। सः विश्वातिरिक्तः, विश्वात्मा, सर्वरूपः स्मर्यते। यथा अत्र पिता-माता-विना सन्तानः न जायन्ते, तथा सोमविना त्रिलोक्यः न सन्ति। यदि महादेवः, परमात्मा, महेश्वरः कर्ता, तदा सः अल्पात्मनां कर्तृत्वस्य कारणं अपि। नित्यः, शुद्धः, जागृतः, निर्गुणः परमेश्वरः; सः मोक्षदः इति उक्तम्, किन्तु यदि सः निर्गुणः, तर्हि किम् करोति? कालः सर्वं सृष्टं करोति; कालः सदा कालं मापयति। मनः सर्वं चिन्तयति, निर्गुणं अपि, तदपि निर्गुणं। तस्य कृत्येन एषः विश्वः स्थितः। तर्हि देवदेवस्य अष्टविधं विश्वरूपं किम्? आकाशविना विश्वं न अस्ति; पृथिवीविना, वायुविना, अग्निविना, जलविना, यजमानविना अपि न। सूर्यविना, सोमविना अपि विश्वं न अस्ति। एतानि परमेश्वरस्य रूपाणि; एवं चिन्तयन्, सर्वं चलं अचलं च रुद्रस्य स्थूलरूपं इति। ऋषयः सूक्ष्मं वर्णयन्ति, यः न वक्तव्यः, हे द्विजश्रेष्ठ; यतः वाक् मनः च तस्मात् प्रत्यवर्तन्ते, न प्राप्नुवन्ति। ब्रह्मानन्दं ज्ञात्वा, विद्वान् कस्यापि न भयम्; अतः पिनाकिनः आनन्दं ज्ञात्वा, न किमपि भयम्। रुद्रस्य सर्वत्र प्रादुर्भावं ज्ञात्वा, सत्यम् दर्शयन्ति—‘सर्वं रुद्रः’ इति। सततं श्रद्धया नमस्कृत्य परमेश्वरं, सर्वं ब्रह्म, सर्वं रुद्रः, ईश्वरः। पुरुषः महादेवः, परमशिवः; सः सर्वव्यापी उच्यते; तस्मिन्नेव ध्यानं मननं। चतुर्विधमार्गेण, हे पुण्यात्मन्, विचार्य, संसारः संसारस्य कारणम्, मोक्षः मोक्षस्य कारणम्। चतुर्विधविभागः योगिनां ध्यानाय वर्णितः; विविधानि ध्यानानि ज्ञातानि, सर्वाणि परमेश्वरे एकीकृतानि। एवं इह निःसंशयं उपदिष्टम्—रुद्रः रौद्र्यां, इन्द्रः इन्द्र्यां, सोमः सौम्ये, नारायणः नारायण्यां। सर्वं सूर्ये, अग्नौ, सर्वत्र चिन्तयन्, मनसा स्थापितव्यम्—‘सा अहम्, अहम् सः’ इति द्विविधं विवेकम्। यः एतद् विवेकं न जानाति, सः भक्तः न; तस्य ध्यानं ब्रह्मन्यं न, निःसंशयम्। अतः, हे ब्राह्मण, प्रथमं सर्वं चलं अचलं च ब्रह्मणि व्याप्यं ध्यानं कुर्यात्। चल-अचलयोः भेदं परित्यज्य, रागद्वेषं, लभ्य-अलभ्यं, कर्तव्य-अकर्तव्यं स्मृत्वा त्याज्यं। यः पूर्णतया तुष्टः न, तस्य ब्रह्मन्यं न; अन्यथा न। अतः, आन्तरिकी पूजा क्रमेण वर्णिता। ये आन्तरिकीं पूजां कुर्वन्ति, तान् नमस्कारादिभिः पूजनीयः; विकलः अपि, ब्रह्मवक्ता न निन्दनीयः। ये आन्तरिकीं पूजां कुर्वन्ति, तान् विप्रः न परीक्षेत; ये तान् निन्दन्ति, अल्पबुद्धयः दुःखं प्राप्नुवन्ति। यथा पूर्वे ऋषयः दारु-वने रुद्रं निन्दितवन्तः, तथा ब्रह्मज्ञः सदा सेवनीयः, नमनीयः। ये जातिव्यवस्थायाः मुक्ताः, तथा जातिव्यवस्थायाम् स्थिताः— अथ, अहम् इच्छामि, हे प्रभो, श्रोतुम् यद् दारु-वने किल जातम्, तेषां तपसा शुद्धात्मनां वनवासिनां विषये। कथं नीललोहितः प्रभुः, विचित्ररूपधारी, बीजं ऊर्ध्वं कृत्वा, दिशोवस्त्रधारी, दारु-वने आगच्छत्? तत्र रुद्रस्य, परमात्मनः, किम् जातम्? यथार्थं वक्तव्यम्, देवदेवः तत्र किम् अकरोत्? एतद् श्रुत्वा, शास्त्रसारज्ञः श्रेष्ठः, शिलादपुत्रः, अल्पं स्मित्वा, उवाच। ऋषयः दारु-वने, भार्याभिः, पुत्रैः, यज्ञाग्निभिः सह, देवदेवस्य तुष्ट्यर्थं घोरं तपः अकुरुत। रुद्रः, विश्वस्य प्रभुः, धीरः, वृषध्वजः, जटाधरः, परमेश्वरः, भगवन् नीललोहितः तुष्टः अभवत्। दारु-वने वासिनां कर्मविशिष्टज्ञानं ज्ञातुम् इच्छन्, विश्वेश्वरः, परीक्षार्थम्, श्रद्धया, लीलया, तद् अकरोत्। तथा शङ्करः, दैवी दारु-वने, येषां मनः कर्मज्ञानाय स्थितम्, त्यागविशिष्टज्ञानस्य स्थापने अकरोत्। एवं, शास्त्रवाक्यानुसारं, परमेश्वरस्य ध्यानं, पूजनं, तत्त्वज्ञानं च, आन्तरिकी पूजायाः महत्त्वं, रुद्रस्य सर्वव्यापकत्वं, ब्रह्मानन्दस्य अभयत्वं, तथा दारु-वने ऋषीणां तपस्याः, रुद्रस्य लीलायाः च, कथा एकत्वेन प्रवहन्ति।