लिङ्गपुराणम्

मानवगणनया पितृभ्यः संवत्सरस्य परिमाणं त्रिशतमासाः षष्टिश्च मासाः सञ्ज्ञायन्ते। मानवमानेन शतसंवत्सराणि त्रीण्येव पितृणां त्रयः संवत्सराः स्युः, इति अत्र निर्दिष्टम्। द्वादश मासाः, दश च द्वौ च, पितृगणनायां संवत्सरः स्मृतः; लोकेषु एष एव मानवाणां संवत्सरः परिगण्यते। एषः दिव्योऽहोरात्रः लिंगपुराणे कथ्यते; दिव्येषु लोकेषु रात्रिदिवसयोः संयोजनं संवत्सरं भवति, तयोः विभागः पुनः स्पष्टीकृतः। तत्र सूर्यस्य उत्तरायणं दिवसं, दक्षिणायणं रात्रिः; एवं दिव्याः अहोरात्राः विशेषेण गणिताः। त्रिंशत् संवत्सराः एकः दिव्यमासः इति परिगण्यते; हे ब्राह्मणाः, एकशतमानुषसंवत्सराः त्रयः दिव्यमासाः भवन्ति। दश दिनानि अपि दिव्यनियमेन परिगण्यन्ते; त्रिशतसंवत्सराः षष्टिश्च संवत्सराः एवं गणिताः। एषः दिव्यः संवत्सरः मानवगणनया निर्दिष्टः; त्रिसहस्रमानुषसंवत्सराः तत्र परिमाणम्। अन्ये त्रिंशत् संवत्सराः सप्तर्षिसंवत्सरः इति परिगण्यते; नवसहस्रमानुषसंवत्सराः तत्र गणिताः। अन्ये नवतिसंवत्सराः ध्रुवसंवत्सरः इति कथ्यते; षट्त्रिंशत्सहस्रमानुषसंवत्सराः तत्र परिगण्यन्ते। शतसंवत्सराः दिव्यनियमः इति ज्ञेयाः; त्रिलक्षमानुषसंवत्सराः उच्यन्ते। षष्टिसहस्राः गणिताः संख्यया; ये संख्याज्ञाः ते सहस्रदिव्यसंवत्सराः निर्दिशन्ति। दिव्यमानेन युगसंख्याया गणना क्रियते; प्रथमं कृतयुगं, ततः त्रेतायुगं विधीयते। अनन्तरं द्वापरः कलिश्च, एते युगाः, हे पुण्यात्मनः; तेषां संवत्सराः मानवमानेन परिगण्यन्ते। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कृतयुगस्य अवधि दिव्यमानेन उक्ता—एकचतुर्दशलक्षसंवत्सराः, सहस्रशतसंख्यया परिगण्यन्ते। तथैव कृतयुगस्य चत्वारिंशत्सहस्रसंवत्सराः, च दशसहस्रसंवत्सराः शतगुणिताः। त्रेतायुगस्य अवधि अष्ट्युत्सहस्रसंवत्सराः, सप्तशतसहस्रमानुषसंवत्सराः इति कथ्यन्ते। द्वापरयुगस्य अवधि विंशतिसहस्रसंवत्सराः, च त्रिसहस्रसंवत्सराः समस्ताः। कलियुगस्य अवधि षष्टिसहस्रसंवत्सराः; एवं चतुर्वर्गयुगाः सन्ध्यांशं विना स्मृताः। त्रयस्त्रिंशल्लक्षसंवत्सराः सन्ध्यांशवर्जिताः, अत्र च चत्वारिंशल्लक्षत्रिसहस्रसंवत्सराः परिगण्यन्ते। चतुर्णां युगानां सन्ध्यांशः विंशतिसहस्रसंवत्सराः; एवं चतुर्णां युगानां सन्ध्यांशसहितं सप्तैकं लक्षसंवत्सराः स्यात्। कृतत्रेतादियुगसमूहः मन्वन्तरः इति कथ्यते; मन्वन्तरस्य गणना संवत्सरारम्भे उद्घोष्यते। हे द्विजश्रेष्ठ, मन्वन्तरस्य अवधि त्रिंशत्कोटिमानुषसंवत्सराः, षट्सप्ततिसहस्रसंवत्सराः च। विंशतिसहस्रसंवत्सराः अधिककालः, ये वर्ज्यन्ते; एषा मन्वन्तरगणना लिंगशास्त्रे निर्दिष्टा, हे ब्राह्मणाः। एवं चतुर्वर्गयुगानां संवत्सरगणना उद्घोषिता; सहस्रयुगचक्राणि एकः कल्पः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। रात्र्यन्ते लोकाः सृज्यन्ते; रात्रौ जीवाः विनश्यन्ति। तत्र देवतानां विंशतिअष्टकोट्यः स्युः। मन्वन्तरेषु गणना—त्रिशत्कोट्यः, च नवद्विकोट्यः। हे ब्राह्मणाः, गतकल्पे सप्तसहस्राणि, पुनः अष्टसहस्राणि सर्वत्र संक्षेपेण। कल्पान्ते तान् विहाय, प्रलये समुपस्थिते, एते महर्लोकात् प्रस्थिताः जनलोकं यान्ति। त्रयः सहस्रकोट्यः, अष्टशतकोट्यः, द्विषष्टिकोट्यः, सप्तसप्ततिसहस्राः तत्र सन्ति। अर्धकल्पस्य दिव्यगणना एवं परिगण्यते; सहस्रकल्पाः अजस्य संवत्सरः स्युः। अष्टसहस्रसंवत्सराः ब्रह्मयुगः, ब्रह्मणो युगम्; सहस्रयुगसावनानि सर्वदेवताजननाय। सहस्रयज्ञाः त्रिविधाः त्रिगुणाश्च कथ्यन्ते; एवं ब्रह्मणः कालः, यो कालस्वरूपः, हे प्रभो, इति उद्घोषितम्। सृष्टिः, उत्पत्तिः, तपः, भव्यम्, विकासः, पुनः यज्ञः, ऋतु, अग्निः, वह्निः, सावित्रः, शुद्धश्च। उशिकः, कुशिकः, गान्धारः, हे ऋषिवर, ऋषभः, षड्जः, मज्जालियः, मध्यमः। वैराजः, निषादः, मेघवाहनः प्रमुखः, पञ्चमः चित्रकः, आकूतिर्हि, विज्ञानमेव च। मनः, सुदर्शः, बृह्मा, श्वेतलोहितः, रक्तः, पीतवस्त्रः, असितः, सर्वरूपधारी च। एवं ब्रह्मणः कल्पाः, यस्य जन्म अव्यक्तम्, परिगण्यन्ते; हे ऋषिवर, अनन्तकोटिसंख्यया कल्पाः सन्ति। एवमेव दिनरात्रयः अतीतानि; परमकालान्ते सर्वत्र विकाराः स्वस्थानं प्रतियान्ति। शिवाज्ञया एव विकारविलयः सम्पद्यते; विकारविलये प्रकृतिपुरुषौ तिष्ठतः।