लिङ्गपुराणम्

तत्र मन्त्रविद् ‘गन्धद्वारां दूराधर्षाम्’ इति मन्त्रेण कपिलगवां गोमयं, यद् वायौ स्थितं तद् एव, विधिवत् उपयुञ्ज्यात्। पुनः स्नात्वा मलिनवस्त्रं त्यक्त्वा शुभ्रवस्त्रं धारयेयुः, ततः स्नानं कुर्यात्। सर्वपापशुद्ध्यर्थं वरुणं आह्वयित्वा, देवतां मनसा पूजयित्वा, भवस्य ध्यानयज्ञं समाचरेत्। पुण्यस्थले त्रिः प्रक्षालनं कृत्वा, भवस्मरणेन निमज्ज्य, विधिना पुनः प्रक्षालनं कृत्वा, तत्र पवित्रं जलं शुद्धीकरणाय योजयेत्। पुनः निमज्ज्य अघमर्षणसूक्तं जले पठेत्; तत्र जलस्थः सूर्यचन्द्राग्निचक्राणि स्मरेत्। पुनः प्रक्षालनं कृत्वा, जलात् निष्क्रान्तः मन्त्रविद् पुण्यस्थलस्य मध्ये पुनः प्रविशेत् पुण्यवृद्धये। मृगशृङ्गं पलाशपत्राणि शुद्धानि, कुशपुष्पाणि च सम्यक् उपयुञ्ज्यात् स्नानार्थं जलं प्रक्षिप्य। मन्त्रविद् रुद्रसूक्तं, पवमानं, त्वारितं, तरत्समन्दीगणं, द्वे शान्त्यौ च प्रयुञ्ज्यात्। एकया शान्त्या पञ्चभिः ब्रह्मशुद्धिभिः, तेषां मन्त्राणां अधिष्ठातृदेवतारूपाणि ऋषीणां च स्मरेत्। एवं स्वशिरसि जलं प्रक्षिप्य, द्विजः हृदये त्र्यम्बकं पञ्चमुखं ईश्वरं ध्यायेत्। स्वसूत्रेण नियतं आचमनं कृत्वा, शुद्धहस्तः शुद्धस्थले उपविश्य, यथायोग्यं समाचरेत्। जलं प्रक्षिप्य, दक्षिणहस्ते कुशं धारयित्वा, त्रिः जलं पिबेत्, सावधानः वृत्तिं संकल्प्य। ततो दोषपापशान्त्यर्थं प्रदक्षिणं कुर्यात्; एवं संक्षेपेण स्नानस्य आचमनस्य च श्रेष्ठं विधिं उक्तम्। एतत् सर्वं ब्राह्मणानां हिताय, द्विजश्रेष्ठ। ततः वेदजननीं गायत्रीं देवीम् आह्वयेत्, ‘वरदायिनी देवी आगच्छतु’ इति, तथा महेश्वरीं च। तस्यै पाद्यं आचमनीयम् अर्घ्यं च दद्यात्; त्रिप्राणायामं कृत्वा, उपविष्टः वा स्थितः वा। गायत्रीं प्रणवेन सह सहस्रं जपेत्, अथवा अर्धं, अथवा एकशतं अष्टौ च, त्रिधा एकैकं समारम्भ्य। अर्घ्यं दत्त्वा, पूज्य, शिरसा नमस्कृत्य, ‘शिखराग्रे देवी’ इति उक्त्वा मातरं विसर्जयेत्। पूर्वामुखः गायत्रीं वेदजननीं नमस्कृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, भास्करं प्रार्थयेत्। उदितं सूर्यं तेजस्विनं जातवेदसं च नमेत्; ततः विधिना सूर्यं ब्रह्माणं च पुनः नमेत्। ऋग्यजुःसामवेदात् सूर्यसूक्तानि पठेत्, ततोऽग्निं त्रिः प्रदक्षिणं कुर्यात्। आत्मानं, अन्तरात्मानं, परमात्मानं च नमेत्; पुनः सूर्यं, ब्रह्माणं, अग्निं च नमेत्। ततः यथाक्रमं ऋषीन् पितृन् नामतोऽह्वयेत्, ‘सर्वान् आह्वयामि’ इति; सर्वदेवान् सर्वतः आह्वयेत्। तदनन्तरं पूर्वोत्तराभ्यां वा स्थित्वा, विधिना तर्पणं दद्यात्, सत्यम् रूपम् तत्त्वं च ध्यायित्वा, यथाक्रमं नमेत्। देवताभ्यः पुष्पजलेन तर्पणं दद्यात्, ऋषिभ्यः कुशजलेन, पितृभ्यः तिलगन्धजलेन सर्वत्र। देवतार्थं यज्ञोपवीतं वामस्कन्धे, ऋष्यर्थं उरः, पितृर्थं दक्षिणस्कन्धे धारयित्वा, क्रमशः तर्पणं दद्यात्, द्विजश्रेष्ठ। देवताभ्यः तर्पणं अङ्गुष्ठाग्रेण, ऋषिभ्यः कनिष्ठाङ्गुलेन, सर्वसिद्ध्यर्थं; पितृभ्यः दक्षिणाङ्गुष्ठेन तर्पणं दद्यात्; एवं ब्रह्मयज्ञं द्विजः समाचरेत्। शुद्धचित्तः यज्ञनिष्ठः देवयज्ञं, मनुष्ययज्ञं, भूतयज्ञं, पितृयज्ञं च समाचरेत्। स्वशाखायाः वेदाध्ययनं ब्रह्मयज्ञः, अग्नौ हविः देव्यज्ञः। सर्वभूतानां तर्पणं भूतयज्ञः, यः सर्वजीवानां पोषणं ददाति। ब्रह्मविद्यायुक्तैः पत्न्यन्वितैः ब्राह्मणैः, वेदवेदाङ्गविद्भिः, यत् अन्नं तेषां दत्तं तद् मनुष्ययज्ञः। पितृचिन्तया यत् दत्तं तद् पितृयज्ञः; एवं पञ्चमहायज्ञः सर्वार्थसिद्ध्यर्थं समाचरेत्। सर्वेषु यज्ञेषु ब्रह्मयज्ञः श्रेष्ठः; ब्रह्मयज्ञनिष्ठः मर्त्यः ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। ब्रह्मयज्ञेन सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः, ब्रह्मा विष्णुश्च शङ्करः नीलकण्ठः च तुष्टाः भवन्ति। वेदाः पितरः च सर्वे; अत्र न किञ्चित् संशयः; ग्रामात् बहिर्गतः ब्राह्मणः अपि ब्रह्मयज्ञं जान्यात्। यावत् दृष्टिः कुटीराणां छादनानि पश्यति, पूर्वे, उत्तरदिग्भ्यः, ईशानतः वा, अन्यतः वा, तावत् ब्रह्मयज्ञार्थं शुभं आचमनीयम् आचरेत्। ब्राह्मणाः तुष्ट्यर्थं त्रिः आचमनीयं कुर्युः, प्रक्षालयन्तः ऋग्वेदेन। ततो यजुर्वेदेन मुखं प्रक्षालयित्वा, द्विः जलं क्षालयित्वा, तुष्ट्यर्थं सामवेदेन शिरः स्पृशेत्। अथर्ववेदेन, आङ्गिरससूक्तैः च नेत्रे स्पृशेत्; नासिकां स्पृशेत्; ब्राह्मणः पुनः पुनः जलं अङ्गानि प्रक्षालयेत्। एवं स्नानाद्यनुष्ठानं, तर्पणं, पञ्चमहायज्ञं च, विधिवत् श्रद्धया, शुद्धचित्तेन, मन्त्रविद् द्विजः समाचरेत्।