लिङ्गपुराणम्

शिवेन प्राचीनकाले स्वयमेव ब्राह्मणानां हिताय पुण्यदं स्नानविधिं पापापहं च यथावत् प्रतिपादितम्। तत्र स्नानं विधिना कृत्वा, शंकरस्यैकवारं पूजनं, ब्रह्मकूर्चपानं च यः करोति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। देवदेवेन शम्भुना ब्राह्मणादीनां कल्याणाय त्रिविधं स्नानं निर्दिष्टं, हे चतुराननात्मज श्रेष्ठ। आदौ वारुणं स्नानं, ततः श्रेष्ठमग्नेयकं स्नानं, अनन्तरं मन्त्रस्नानं कृत्वा परमेश्वरस्य पूजनं कार्यम्। यः दूषितचित्तः जले स्नानं करोति, स भस्मना अपि शुद्धिं न प्राप्नोति; शुद्धचित्तः एव शुद्ध्यर्थं स्नानं कुर्यात्, अन्यथा न। सर्वेषु नद्यादिषु यावत्कालं स्नानं कृत्वापि, यदि चित्तं अशुद्धं स्यात्, शुद्धिर्न जायते—अत्र न संशयः। मनसः कमलं यदा जाग्रति तदा शुद्धं भवति, तमसि सुप्ते ज्ञानदीपेन एव शुद्धिर्भवति। स्नानार्थं मृत्तिका, गोमयम्, पुष्पाणि, भस्म, कूशाग्रं च तटस्थाने स्थापयेत्। पादप्रक्षालनं कृत्वा, तटस्थद्रव्यैः मलशुद्धिं कृत्वा, ततः स्नानं कुर्यात्। “उद्धृतासीत्य्” इत्यनेन मन्त्रेण पुनः शरीरशुद्धिं कृत्वा, मृत्तिकां गृहित्वा, अपरं वस्त्रं धारयेत्, अशुद्धं वस्त्रं वर्जयेत्। “गन्धद्वारां दुराधर्षाम्” इत्यनेन मन्त्रेण मन्त्रवित् कपिलागोमयं वायुप्राप्तं सम्यग् लेपयेत्। पुनः स्नानं कृत्वा, मलिनं वस्त्रं त्यक्त्वा, शुभ्रं वस्त्रं धारयेत्, ततः स्नानं कुर्यात्। सर्वपापशुद्ध्यर्थं वरुणं आहूय, देवं मानसपूजया पूजयेत्, भावस्य ध्यानयज्ञं च कुर्यात्। पवित्रे स्थले त्रिवारं आचमनं कृत्वा, भावं स्मरन् निमज्जनं कुर्यात्, विधिपूर्वकं पुनः प्रक्षालनं च। पुनर्निमज्ज्य “अघमर्षण” सूक्तं जपेत्; तस्मिन् जले सूर्यचन्द्राग्निचक्राणि स्मरेत्। पुनः प्रक्षालनं कृत्वा, जलात् निर्गत्य, मन्त्रवित् पुण्यार्थं पुनः पवित्रस्थले मध्ये प्रविशेत्। मृगश्रृंगं पलाशपत्राणि, सम्यग् धौतं कूशपुष्पं च गृहित्वा, स्नानार्थं जलं प्रक्षिपेत्। रुद्रसूक्तं, पवमानं, त्वरितं, तरत्समन्दिगणं, द्वे शान्तीसूक्ते च मन्त्रवित् जपेत्। एकया शान्त्या पञ्च ब्रह्मशुद्धिभिः, तेषां मन्त्रदेवतारूपाणि, ऋषींश्च स्मरेत्। एवं स्वमस्तकं जलैः अभिषिञ्च्य, द्विजः हृदि त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं ईश्वरं ध्यायेत्। स्वीयेन सूत्रेण नियमानुसारं आचमनं शुद्धहस्तः शुचौ स्थले समासीनः कुर्यात्। आत्मनं जलैः प्रक्षालयन्, दक्षिणहस्ते कूशं धारयन्, त्रिवारं जलं पिबेत्, सावधानः वृत्तिं स्थापयन्। ततः प्रदक्षिणं कृत्वा, पापापहरणाय शमाय च, संक्षेपेण एषः स्नानस्य च आचमनस्य च उत्तमो विधिः उक्तः। एतत् सर्वं सर्वेषां ब्राह्मणानां हिताय, हे द्विजश्रेष्ठ। अनन्तरं सः वेदजननीं गायत्रीं देवीं आह्वयेत्—“वरप्रदा देवी आगच्छतु”—इति, तथा माहेश्वरीं च। तस्यै पाद्यं, आचमनीयम्, अर्घ्यं च दद्यात्; त्रिविधं प्राणायामं कृत्वा, आसीनः वा स्थितः वा। प्रणवेन सह गायत्रीं सहस्रवारं, अथवा अर्धं, अथवा शताष्टकं जपेत्, त्रिधा एकैकं कृत्वा। अर्घ्यं दत्वा, पूजयित्वा, शिरसा प्रणम्य, “शृङ्गश्रेठे देवी” इत्युक्त्वा, मातरं विसर्जयेत्। पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, वेदजननीं गायत्रीं अञ्जलिपुटेन प्रणम्य, भास्करं च प्रार्थयेत्। उदयन्तं सूर्यं, तेजस्विनं जातवेदसं च प्रणमेत्; ततः नियमानुसारं सूर्यं ब्रह्माणं च। ऋग्यजुःसामवेदेषु सूर्यसूक्तानि जपेत्, अग्निं त्रिवारं प्रदक्षिणं कुर्यात्। आत्मनं, अन्तरात्मानं, परमात्मानं च प्रणमेत्; पुनः सूर्यं, ब्रह्माणं, अग्निं च। अनन्तरं यथाक्रमं ऋषीन् पितॄंश्च नामतोऽहं आह्वयामि इत्युक्त्वा, सर्वतो देवताः आह्वयेत्। ततः पूर्वां वा उत्तरां वा दिशं प्रेक्ष्य, नियमानुसारं तर्पणं कुर्यात्, तत्त्वस्वरूपं ध्यात्वा, यथाक्रमं प्रणमेत्। देवताभ्यः पुष्पोदकं, ऋषिभ्यः कूशोदकं, पितृभ्यः तिलगन्धोदकं सर्वत्र दद्यात्। देवतानां तर्पणे यज्ञोपवीतं वामस्कन्धे, ऋषीणां तर्पणे उरःपर्यन्तं, पितॄणां तर्पणे दक्षिणस्कन्धे धारयेत्, हे द्विजश्रेष्ठ। देवताभ्यः तर्पणं अङ्गुल्यग्रेण, ऋषिभ्यः कनिष्ठिकया, पितृभ्यः दक्षिणाङ्गुष्ठेन दद्यात्, एवं ब्रह्मयज्ञः द्विजातिना कार्यः। शुद्धचित्तः यज्ञनिष्ठः, देवयज्ञं, मनुष्ययज्ञं, भूतेभ्यः यज्ञं, पितृयज्ञं च कुर्यात्। स्वशाखाध्ययनं ब्रह्मयज्ञः, हविर्दानं देवयज्ञः स्मृतः, हे ब्राह्मण। एवं शिवोक्तेन विधिना, श्रद्धया, शुद्धचित्तः द्विजः स्नानादिकं कृत्वा, सम्यग् गायत्र्यादिदेवताः पूजयित्वा, ऋषिपितृदेवतृप्तिं च कृत्वा, सर्वपापविनिर्मुक्तः, पुण्यश्लाघ्यः भवति।