लिङ्गपुराणम्

शङ्करः स्वयम् उपास्यवस्तुनि दृष्टिम् स्थापयन्, तम् उद्दिश्य एवम् अवदत्—"त्वमेव, नारायणः च, शक्रः च देवेषु श्रेष्ठः, अत्र सन्निहिताः।" मुनयः अपि, नियमेन लिङ्गस्य पूजनं सततम् आचरन्तः, स्वस्वं स्थानं प्राप्तवन्तः, अतः ते लिङ्गं पूजयन्ति, हे भगवन्। लिङ्गपूजनं विना सिद्धिः नास्ति; अतः जनार्दनः भगवतः सदा श्रद्धया स्वमेव पूजयति। एवं उक्त्वा, महेश्वरः ब्रह्माणम् अनुगृह्य, देवेशं पुनः निरीक्ष्य, तत्रैव अन्तर्धानं गतः। ततः ब्रह्मा, तम् उद्दिश्य, अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य, शङ्करात् चेतनां पुनः लब्ध्वा, शेषस्य सृष्ट्यर्थं प्रववृते। ततः, "कथं महादेवः महेश्वरः लिङ्गरूपेण पूजनीयः?" इति पृष्टम्। "एतत् त्वं नो वद, हे रोमहर्षण।" कैलासशिखरे, देवी द्वारा पृष्टः, देवेशः स्वाङ्कस्थां गिरिजां प्रति लिङ्गपूजनविधिं क्रमशः व्याख्यातवान्। तदा शालङ्कायनसुतः नन्दी, समीपे स्थितः, पूर्वम् एव सर्वं श्रुत्वा, ब्रह्मसुतं धर्मिष्ठं प्रति वाक्यम् अभाषत। सः सनत्कुमाराय तं पुण्यं परमं लिङ्गपूजनविधिं न्यवेदयत्; तस्मात् तेजस्वी व्यासः तं शास्त्रसम्मतं विधिं शुश्राव। अहम् अपि, शैलाद्यादिमुखात् श्रुत्वा, स्नानस्य शुद्धिपूर्वकं विधानं, ततो होमादिकं च, सम्यक् वर्णयिष्यामि। इदानीं ब्राह्मणानां श्रेयसे, पापापहं, प्राचीनकाले शिवेन प्रत्यक्षं भाषितं स्नानविधानं प्रवक्ष्यामि। अस्मिन्न् विधिना स्नात्वा, शङ्करस्य एकवारं पूजनं कृत्वा, ब्रह्मकूर्चं पीत्वा, सर्वपापैः विमुक्तो भवति। शम्भुना ब्राह्मणादीनां हिताय त्रिविधं स्नानं निर्दिष्टम्—हे चतुर्मुखसुत श्रेष्ठ! पूर्वं वारुणं स्नानं, ततः श्रेष्ठं आग्नेयं स्नानं, पश्चात् मन्त्रस्नानं कृत्वा, परमेश्वरं पूजयेत्। यदि जलस्नाने चित्तदोषः अस्ति, तर्हि भस्मना अपि शुद्धिः न स्यात्; चित्तशुद्धिं आचरन् एव शुद्धिः, अन्यथा न। सर्वेषु सरित्सरःषु अनन्तकालं स्नात्वापि, यदि मनसि मलः, तर्हि शुद्धिः न भवति, न संशयः। यदा जनानां चित्तकमलं जागर्ति, तदा तत् शुद्धं भवति; यदा तु तमसि सुप्तम्, तदा केवलं ज्ञानदीपेन एव शुद्धिः। स्नानार्थं मृत्तिका, गोमयम्, पुष्पाणि, भस्म, कूशग्रास् च तीरे स्थापयेत्; स्नानस्थले अपि कूशम् निवेशयेत्। पादौ प्रक्षालयित्वा, शरीरस्थमलम् उपतटीयद्रव्यैः मार्जयित्वा, ततः स्नानं कुर्यात्। "उद्धृतासीत्य्" इति मन्त्रेण पुनः शरीरं शुद्धयेत्, मृत्तिकां गृह्णीयात्, अपरं वसनं धारयेत्, मलिनं त्यजेत्। "गन्धद्वारां दुराधर्षाम्" इति मन्त्रेण, मन्त्रवित् कपिलागोमयं वायुसंस्थितं सम्यक् लेपयेत्। पुनः स्नात्वा, मलिनवस्त्रं त्यक्त्वा, शुक्लवस्त्रं धारयेत्, ततो स्नानं कुर्यात्। सर्वपापविनाशाय, वरुणं आवाहयेत्, देवतां मानसपूजया सम्पूज्य, भवाय ध्यानयज्ञं कुर्यात्। तीर्थे त्रिः प्रक्षालित्य, भवस्मरणेन निमज्ज्य, विधिवत् पुनः प्रक्षालयित्वा, तीर्थजलं शुद्धयेत्। पुनर्निमज्ज्य, "अघमर्षण" मन्त्रं जपेत्; तस्मिन् जले सूर्यचन्द्राग्निचक्राणि स्मरेत्। पुनः प्रक्षालित्य, जलात् निर्गत्य, मन्त्रवित् पुण्यवृद्ध्यर्थं तीर्थमध्यं पुनः प्रविशेत्। मृगशृङ्गेण, पलाशपत्रैः, कूशैः, पुष्पैः च सम्यक् प्रक्षालित्य, स्नानं सम्पादयेत्। मन्त्रवित् रुद्र, पावमानी, त्वरिता, तरत्समन्दीगणं, द्वे शान्त्यौ च जपेत्। एकया शान्त्या, पञ्च ब्रह्मशुद्धिभिः, तेषां मन्त्रदेवतारूपाणि ऋषींश्च स्मरन्, एवं स्वशिरसि जलम् अभिषिञ्च्य, द्विजः हृदि त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं ईश्वरं ध्यानयेत्। स्वसूत्रेण आचमनं कुर्यात्, शुचिभिः हस्तैः, शुद्धे स्थले उपविश्य। आत्मानं उदकस्पर्शेन शुद्धयित्वा, दक्षिणहस्ते कूशं धारयन्, जलं त्रिः पिबेत्, सावधानः वृत्तिं स्थापयन्। ततो, पापशमनाय, प्रदक्षिणं कुर्यात्; एवं संक्षेपेण स्नानस्य च आचमनस्य च उत्तमं विधिं उक्तम्। एतत् सर्वं ब्राह्मणानां हिताय, हे द्विजोत्तम। ततः, गायत्रीं वेदमातरं देवीम् आवाहयेत्—"वरप्रदा देवी आगच्छतु"—इति, तथा महेश्वरीम् अपि। तस्यै पाद्यं, आचमनीयम्, अर्घ्यं च दद्यात्; त्रिविधं प्राणायामं कृत्वा, उपविष्टः वा स्थितः। गायत्रीं प्रणवेन सह सहस्रवारं, अथवा अर्धं तस्य, अथवा एकशतमष्टवारं जपेत्, त्रिषु प्रकारेषु एकैकं संविधाय। अर्घ्यं दत्त्वा, पूज्य, शिरसा प्रणम्य, "शृङ्गशिखरस्थे देवि" इति उक्त्वा, मातरं विसर्जयेत्। पूर्वाभिमुखः, गायत्रीं वेदमातरं प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, भास्करं च प्रार्थयेत्। उदयन्तं सूर्यं, तेजस्विनं, जातवेदसं च नमेत्; ततः नियमानुसारं सूर्यं ब्रह्माणं च पुनः प्रणमेत्।