लिङ्गपुराणम्

अनेकानि योगमार्गाणि ज्ञानमार्गाश्च सन्ति, किन्तु सर्वत्र पञ्चाक्षरमन्त्रेण विन cessation न कस्यचित् साध्यः। यः तपः सम्यक् आचरति द्वन्द्वात् विमुक्तः, स मुक्तः इव गण्यः, यथा पक्वफलम् स्थिरं तिष्ठति। यदि पुरुषः एकेनैव दिवसेन पाशुपतव्रतम् सम्यक् आचरति, तस्य तादृशी सिद्धिः सांख्ये वा पञ्चरात्रे वा कदापि न सिध्यति। एवं मया मनोः आरभ्य कृष्णपर्यन्तम् अष्टाविंशत्यां युगक्रमे अवतारलक्षणानि वर्णितानि। तत्र, कृष्णद्वैपायनस्य उत्पत्तौ तस्य कल्पे शास्त्रसमूहविभागः धर्मलक्षणम् भविष्यति। एवं महादेवेन प्रकाशितं रुद्रावतारचरितम् श्रुत्वा, भगवतः महात्मनः शरणं गत्वा, स भगवत् नमस्कृत्य तं स्तुत्वा पुनः शङ्करं सम्बोधितवान्। स प्रोवाच—"सर्वे देवाः विष्णुना व्याप्यन्ते, सर्वे गणाः विष्णुना व्याप्यन्ते। अन्यः विष्णुसमानः मार्गः न विधीयते; वेदाः अपि नित्यं गीतानि, तत्र न संशयः।" स देवदेवः, भगवत्, तव लिङ्गार्चननिष्ठः, तव नमस्करणपरायणः—कथं स देवः भगवान् अभवत्? ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, स सर्वोत्तमः स्रष्टा, तस्य गम्भीरप्रश्नेन तुष्टः, तं स्नेहपूर्वकं निरीक्ष्य। पूज्यविषये दृष्ट्वा, शङ्करः तम् उवाच—"त्वं स्वयम् नारायणः, अपि च शक्रः, देवेषु श्रेष्ठः, अत्र उपस्थितः।" ऋषयः अपि विधिवत् लिङ्गम् पूजयन्तः स्वं स्वं स्थानम् प्राप्ताः; अतः ते तद् पूजयन्ति। लिङ्गपूजनं विना सिद्धिः न भवति; अतः जनार्दनः, भगवन्, श्रद्धया स्वं स्वं पूजयति। एवं उक्त्वा, महेश्वरः ब्रह्मणः प्रति अनुग्रहम् दर्शयन्, देवेशं निरीक्ष्य, तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः ब्रह्मा, तं संबोध्य, अञ्जलिं कृत्वा, शङ्करात् चेतनां लब्ध्वा, भगवत्, शेषसृष्टिं कर्तुं प्रवृत्तः। ततः, "कथं महेश्वरः लिङ्गरूपेण पूजनीयः?" इति प्रश्नं कृत्वा, रोमहरषणं प्रति उक्तवान्। कैलासे देवी द्वारा पृष्टः, देवेशः पर्वतजायां गोदाम् उपविष्टां क्रमशः लिङ्गपूजनविधिं व्याख्यातवान्। ततः शालाङ्कायनपुत्रः नन्दी, समीपस्थितः, पूर्वं सर्वं श्रुत्वा, धर्मात्मनं ब्रह्मपुत्रं सम्बोधितवान्। स सनत्कुमाराय शुभां श्रेष्ठां लिङ्गपूजनविधिं न्यगदत्; अतः व्यासः महातेजाः तां शास्त्रानुसारं प्राप्नोत्। अहम् अपि, शैलादिमुखात् श्रुत्वा, स्नानविधिं आरभ्य, पूजनविधिं कथयिष्यामि। ब्राह्मणहिताय स्नानविधिं शैवः प्राचीनकालात् प्रत्यक्षं उक्तवान्; तेन सर्वपापविनाशः स्याद्। यः शङ्करं एकवारं स्नानपूर्वकं पूजयति, ब्रह्मकुर्चं पिबति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। शम्भुना ब्राह्मणाद्यर्थं स्नानस्य त्रिविधा विधिः वर्णिता, श्रेष्ठ ब्रह्मपुत्र। प्रथमं वारुणस्नानम्, ततः अग्नेयम्, पश्चात् मन्त्रस्नानम्, अनन्तरं परमेश्वरपूजनम्। यदि जलस्नाने मनः दूषितम्, भस्मना अपि शुद्धिः न सिध्यति; मनःशुद्धिः साध्या, अन्यथा शुद्धिकर्म न कुर्यात्। यदि कश्चित् सर्वनदिपुष्करिणीतः स्नानं कुर्यात्, कालान्ते अपि, यदि मनः अशुद्धम्, शुद्धिः न भवति—न संशयः। मनःपद्मं जागरूकं चेत् शुद्धम्; यदि तमसि सुप्तम्, केवलं ज्ञानदीपेन शुद्धिः भवति। स्नानार्थं मृत्तिका, गोमयम्, पुष्पाणि, भस्म च, तटस्थाने स्थापयेत्, कुशा अपि स्नानस्थले स्थापयेत्। पादौ प्रक्षाल्य, शरीरस्य मलम् तटस्थद्रव्यैः शुद्ध्य, ततः स्नानं कुर्यात्। "उद्धृतासीत्य" मन्त्रेण पुनः शरीरम् शुद्ध्य, मृत्तिका गृह्य, अपरं वस्त्रं धारयित्वा, अशुद्धं वर्जयित्वा स्नानं कुर्यात्। "गन्धद्वारां दुराधर्षाम्" मन्त्रेण मन्त्रज्ञः कपिलगवां गोमयं वायुगतं एव उपयोज्य, अपि च शरीरं लेपयेत्। पुनः स्नानं कृत्वा, मलिनं वस्त्रं त्यक्त्वा, शुभं वस्त्रं धारयित्वा स्नानं कुर्यात्। सर्वपापशुद्ध्यर्थं वारुणं आह्वयेत्, देवतां मनसा पूजयेत्, भावस्य ध्यानयज्ञं कुर्यात्। त्रिः प्रक्षालनं पुण्यस्थले कृत्वा, भावं स्मरन्, स्नानविधिं अनुसृत्य, पुण्यजलम् शुद्ध्येत्। पुनः स्नानं कृत्वा, अघमर्षणसूक्तं पठेत्; तस्मिन्नेव जले, सूर्यचन्द्राग्निवृत्तिं स्मरेत्। पुनः प्रक्षालनं कृत्वा, जलात् निर्गत्य, मन्त्रज्ञः पुण्यस्थलमध्ये पुनः प्रवेश्य, पुण्यवृद्ध्यर्थं तिष्ठेत्। कृष्णसारशृङ्गं, पलाशपत्राणि, सम्यक् प्रक्षालितानि, कुशा, पुष्पाणि च, उपयोज्य, जलं अभिषेकाय छिंक्त्वा। मन्त्रज्ञः रुद्र, पवमान, त्वरित सूक्तानि, तरत्समन्दीगणम्, द्वे शान्तिसूक्ते च उपयोज्य। एकशान्तिकर्मणा, पञ्चब्रह्मशुद्ध्या, तेषां मन्त्रदेवतारूपाणि, ऋषीन् च स्मरन्। एवं स्वशिरसि जलं अभिषिंच्य, द्विजः हृदि त्रिनेत्रं, पञ्चमुखं ईश्वरं ध्यानयेत्।