लिङ्गपुराणम्

दिनस्य काले भगवाञ् सृष्टिं प्रजायते, रात्रौ च स एव संहारं करोति। तस्य तु एषा दिवा रात्रिश्च केवलं कल्पितरूपेण, न तु वस्तुतः विद्येते। दिवसकाले सर्वे विकाराः, नानारूपाणि, विश्वदेवताः, प्रजापतयः, महर्षयश्च तिष्ठन्ति। रात्रौ तु सर्वे विलयं यान्ति, रात्रेः अन्ते पुनः सृज्यन्ते; तस्यैषा रात्रिः तथा तस्याः दिवसस्य च भेदः कथ्यते। सहस्रचतुर्युगान्ते चतुर्दश मनवः भवन्ति; चत्वारि सहस्राणि वर्षाणि कृतयुगस्य भवन्ति। कृतयुगस्य संध्या शतवर्षमिता, तस्यांशः अपि तथैव; अन्येषां युगानां संध्याः त्रिशतं, द्विशतं, शतं च वर्षाणि, क्रमशः। कृतसंध्यां विना षट्शतानि वर्षाणि भवन्ति; तत्र त्रि-द्वि-एक-सहस्रवर्षाणि, संध्यांशं विना एव, गण्यन्ते। त्रेताद्वापरतिष्ययुगानां तथा कृतयुगस्य च कालपरिमाणं वक्ष्यामि। पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा इति स्वस्थस्य। तेषां काष्ठानां त्रिंशत् कलाः स्मृताः; त्रिंशत्कलाः एका मुहूर्ता इति ब्राह्मणाः। पञ्चदश मुहूर्ताः रात्रिः, तथा एव दिवा; पितॄणां तु रात्रिदिवे मासः, तयोः विभागः पुनः कथ्यते। तेषां कृष्णपक्षः दिवसः, शुक्लपक्षः रात्रिः; त्रिंशत् मानुषमासाः एकः मासः पितॄणाम्। त्रिशतं मासान् षष्टिश्च पितॄणां संवत्सरः मनुष्यगणनया। शतवर्षाणि मानुषाणां त्रीणि वर्षाणि पितॄणां भवन्ति; एवंत्र गणना क्रियते। द्वादशमासाः संवत्सरः पितॄणां स्मृतः; लोकेषु एषः संवत्सरः मानुषाणां गण्यते। एषः दिव्यः दिवसः रात्रिश्च लिङ्गपुराणे कथ्यते; दिव्यलोके रात्रिदिवे संवत्सरः, तयोः विभागः पुनः निरूप्यते। तत्र दिनं उत्तरायणं, रात्रिः दक्षिणायनं; एते दिव्यदिनरात्रयः विशेषेण निर्दिष्टाः। त्रिंशत् वर्षाणि एकः दिव्यमासः; शतवर्षाणि मानुषाणां त्रयः दिव्यमासाः। दश दिनानि अपि दिव्यनियमः स्मृतः; त्रिशतं वर्षाणि षष्टिश्च तत्र गण्यते। दिव्यसंवत्सरः मानुषगणनया निर्दिष्टः; त्रिसहस्राणि मानुषवर्षाणि परिमाणम्। अन्यत्र त्रिंशद्वर्षाणि सप्तर्षिसंवत्सरः; नवसहस्राणि मानुषवर्षाणि गण्यन्ते। अन्ये नवतिवर्षाणि ध्रुवसंवत्सरः; षट्चत्वारिंशत्सहस्राणि मानुषवर्षाणि। शतवर्षाणि दिव्यनियमः ज्ञेयः; त्रिलक्षाणि मानुषवर्षाणि स्मृतानि। षष्टिसहस्राणि गणनया गण्यन्ते; संख्या जानन्तः सहस्रं दिव्यवर्षाणि वदन्ति। दिव्यपरिमाणेन युगसंख्यानिर्णयः क्रियते; कृतयुगं प्रथमं, ततः त्रेता विधीयते। ततः द्वापरः कलिश्च, एतानि युगानि पुण्यवतां; तेषां वर्षाणि मानुषगणनया दृश्यन्ते। कृतयुगस्य दिव्यपरिमाणेन कालः उक्तः—चतुर्दशलक्षशतानि वर्षाणि, सहस्रशतानि गण्यन्ते। कृतयुगस्य चत्वारिंशत्सहस्रवर्षाणि, दशसहस्राणि शतगुणितानि च। त्रेतायुगस्य कालः अशीतिसहस्रवर्षाणि, सप्तशतसहस्रमानुषवर्षाणि कथ्यन्ते। द्वापरयुगस्य कालः विंशतिसहस्रवर्षाणि, त्रिशतसहस्रवर्षाणि च। कलियुगस्य कालः षष्टिसहस्रवर्षाणि; एवं चतुर्णां युगानां संध्यांशरहितः कालः स्मृतः। त्रिंशच्छतसहस्रवर्षाणि संध्यांशरहितानि; अत्र चतुश्चत्वारिंशच्छतसहस्रवर्षाणि गण्यन्ते। विंशतिसहस्रवर्षाणि चतुर्णां युगानां संध्यांशः; एवं सप्तसप्ततिसहस्रशतानि चतुर्णां युगानां संध्यांशयुक्तानि। कृतादित्रेतादियुगसमूहः मन्वन्तरः इति कथ्यते; मन्वन्तरसंख्या वर्षारम्भे निर्दिष्टा। द्विजश्रेष्ठ, मन्वन्तरस्य कालः त्रिंशत्कोटिमानुषवर्षाणि, षट्सप्ततिसहस्रशतानि च। विंशतिसहस्रवर्षाणि अतिक्रान्तानि वर्जनीयानि; एषा मन्वन्तरगणना लिङ्गशास्त्रे निर्दिष्टा। एवं चतुर्णां युगानां वर्षगणना उक्ता; सहस्रं चतुर्व्याहृत्य युगानां चक्रं कल्पः, विप्रश्रेष्ठ। रात्र्यन्ते लोका सृज्यन्ते, रात्रौ भूतानि विनश्यन्ति; तत्र देवतानां अष्टाविंशतिः कोटयः। मन्वन्तरेषु गणना—त्रिशतं कोटयः, द्विनवत्यधिकं च। विप्राः, अतीते कल्पे सप्तसहस्राणि, पुनः सर्वत्राष्टसहस्राणि संक्षेपेण। कल्पान्ते तान् परित्यज्य, प्रलये समुपसंपन्ने, भूतानि महर्लोकात् जनलोकं यान्ति। द्विसहस्रकोटयः, अष्टशतकोट्यः, षट्सष्टिकोटयः, सप्तशतसहस्राणि च ज्ञेयानि। एवं भगवतः सृष्टिसंहारयोः रहस्यं, युगमन्वन्तरकल्पादीनां च कालपरिमाणं, लिङ्गपुराणे पुण्यश्लोकैः प्रतिपादितं।