लिङ्गपुराणम्

वह्निः स्वमात्राद्दशगुणेन वायुनाऽन्तर्बहिः परिवृतः, वायुः चापि दशगुणेन व्योम्ना बहिः संवृतः। वायोः बहिः व्योम्ना आवरणं कृतम्, तत्र च शब्दः अहंकारात् उत्पद्यते। महत्तत्त्वं तु शब्दस्य कारणं, तत् अपि प्रकृत्या आच्छादितम् अस्ति। सप्त एतानि ब्रह्माण्डस्य आवरणानि विद्वांसः कथयन्ति; तस्य आत्मा कमलासनः स्मृतः। अत्र अनन्तकोटयः ब्रह्माण्डानि सन्ति इति श्रूयते। प्रत्येकस्मिन्नेव ब्रह्माण्डे चतुर्मुखाः ब्रह्माणः, विष्णवः, भवाः च प्रकृत्या सृज्यन्ते, शम्भोः सान्निध्यं प्राप्ताः। एवं ब्रह्माण्डान्तं यावत् सृष्ट्याः च प्रलयस्य च परस्परं प्रवृत्तिः प्रतिपाद्यते; महेश्वरः एव सृष्टेः, स्थितेः, लयस्य च कर्ता। सृष्टौ रजोगुणयुक्तः, स्थितौ सत्त्वगुणसंस्थितः, प्रलये तु तमोगुणप्रधानः सः त्रिविधः व्यवस्थितः। स एव प्रजाः प्रथमं सृजति, ताः च नाशयति, रक्षति च; अतः महेश्वरः शिवः ब्रह्मणः अपि ईश्वरः इति ज्ञेयम्। सदाशिवः, भवः, विष्णुः, ब्रह्मा च तस्यैव विश्वरूपाणि; प्रत्येकस्मिन्ब्रह्माण्डे पितामहः एव लोकान् सृजति। एषा तु स्वाभाविकी सृष्टिः पुरुषाध्यक्ष्या इति मया वर्णिता; आद्यं शुभं सृष्टिक्रमं, द्विजश्रेष्ठ, अचिन्त्यरूपेणैव सम्भवति। अस्याः आद्यायाः सृष्टेः कालः दिवा इति कथ्यते; तस्याः च रात्रिः संक्षेपतः स्वाभाविकप्रलयस्य रात्रिः इति स्मृता। दिवसे भगवाञ्छ्रेष्ठः सृष्टिं करोति, रात्रौ प्रलयं सम्पादयति; तस्य तु एषा दिवा रात्रिश्च केवलं उपाचर्येते, न तु वास्तवतोऽस्ति। दिवसे सर्वे विकाराः, नानारूपाणि, विश्वदेवताः, प्रजापतयः, महर्षयः च तिष्ठन्ति। रात्रौ सर्वे लीयन्ते, रात्र्यन्ते पुनः भवन्ति; तस्य रात्रिः अपि एवं प्रकारः, दिवा च विविधा। सहस्रचतुर्युगान्ते चतुर्दश मनवः भवन्ति; चतुर्सहस्रवर्षाणि कृतयुगस्य परिमाणम्। कृतयुगस्य संधिः शतवर्षीयः, तद्वदंशः अपि; अन्येषां युगानां संधयः त्रिशतं, द्विशतं, शतं च वर्षाणि। कृतयुगस्य संधिं विना षट्शतानि; त्रीणि, द्वे, एकं सहस्रवर्षाणि संधिवर्जितानि। त्रेताद्वापरतिष्यकृतयुगानां कालमानं वदामि, सुभगाः; पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा स्वस्थस्य। ताः त्रिंशत् काष्ठाः एका कला, द्विजाः; त्रिंशत् कलाः एका मुहूर्ता इति स्मृता। पञ्चदश मुहूर्ताः रात्रिः, तथा च दिवा; पितृणां तु रात्रिदिवे मासः, तस्य विभागः पुनः उक्तः। तेषां कृष्णपक्षः दिवसः, शुक्लपक्षः रात्रिः; त्रिंशन्मानुषमासाः एकः पितृमासः इति ज्ञेयः। त्रिशतं मासान् षष्टिश्च पितृणां संवत्सरः, मानुषगणनया। शतमानुषवर्षाणि त्रयः पितृवर्षाः; एवं तत्र गणना। द्वादश मासाः संवत्सरः पितृगणनया; लोके अपि एषः संवत्सरः मानुषगणनया। एषा दिव्या रात्रिश्च लिङ्गपुराणे उक्ता; दिव्ये लोके रात्रिदिवे संवत्सरः, तस्य विभागः पुनः उक्तः। तत्र दिवा उत्तरायणं, रात्रिः दक्षिणायनम्; एवं दिव्या रात्रयश्च विशेषतः परिगण्यन्ते। त्रिंशद्वर्षाणि दिव्यमासः, ब्राह्मणाः; शतमानुषवर्षाणि त्रयः दिव्यमासाः। दश दिवसा अपि दिव्यनियमः; त्रिशतं वर्षाणि षष्टिश्च तत्र परिगण्यते। एषः दिव्यः संवत्सरः मानुषगणनया निर्दिष्टः; त्रिसहस्रमानुषवर्षाणि तस्य परिमाणम्। अपराण्यपि त्रिंशद्वर्षाणि सप्तर्षिवर्षः, नवसहस्रमानुषवर्षाणि। अपराण्यपि नवतिवर्षाणि ध्रुववर्षः, षट्चत्वारिंशत्सहस्रमानुषवर्षाणि। शतवर्षाणि दिव्यनियमः, त्रिशतसहस्रमानुषवर्षाणि स्मृतानि। षष्टिसहस्राणि गणनया, सहस्रदिव्यवर्षाणि विज्ञातृभिः कथ्यन्ते। दिव्यगणनया युगसंख्यापरिमाणं निश्चितम्; आदौ कृतयुगः, ततो त्रेता, ततः द्वापरः, कलेः च, एते युगाः सुभगाः; तेषां वर्षाणि मानुषगणनया दृश्यन्ते। ब्राह्मणश्रेष्ठ, कृतयुगस्य कालः दिव्यगणनया उक्तः—एकं चतुर्दशशतसहस्रवर्षाणि, सहस्रशतानि गणितानि। कृतयुगस्य चतुर्सहस्रवर्षाणि, दशसहस्रवर्षाणि शतगुणितानि च। तत्र त्रेतायुगस्य कालः अष्टसहस्रवर्षाणि, सप्तशतसहस्रमानुषवर्षाणि कथ्यन्ते। द्वापरयुगस्य कालः द्विसहस्रवर्षाणि, त्रिशतसहस्रवर्षाणि च। कलियुगस्य कालः षट्सहस्रवर्षाणि; एवं चतुर्णां युगानां संधिवर्जितं परिमाणं स्मृतम्। त्रिंशच्छतसहस्रवर्षाणि संधिवर्जितानि, अत्र चतुश्चत्वारिंशच्छतसहस्रवर्षाणि गणना। एवं ब्रह्माण्डस्य आवरणानि, तेषां मध्ये स्थितः कमलासनः, अनेकेषु ब्रह्माण्डेषु ब्रह्मा-विष्णु-शम्भवः प्रकृत्या सृज्यन्ते। महेश्वरः त्रिगुणात्मकः सृष्टिस्थितिलयकारकः, स एव ब्रह्मणः अपि अधिपः। सृष्टिप्रलयौ दिवा-रात्रिरूपेण कल्पितौ, तयोः प्रवृत्तिः उपाचर्यते। युगानां, मासानां, संवत्सराणां, पितृदिव्यानां च कालमानं, तेषां विभागं, क्रमशः विस्तरेण प्रतिपादितम्। एषा कालव्यवस्था, यथोक्तं लिङ्गपुराणे, सर्वं सम्यक् उक्तम्।