लिङ्गपुराणम्

सर्वेभ्यः द्विजश्रेष्ठेभ्यः श्रूयतां सृष्ट्युत्पत्तेः पावनं रहस्यं यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। तस्मात् सूक्ष्मं रूपतत्त्वमुत्पन्नं, ततः तेजोऽभवत्। रसं तत्त्वं जलात्, यत् शुभं स्मृतम्; तस्मात् गन्धसूक्ष्मं तत्त्वमुत्पन्नं, तस्मात् पृथिवी अभवत्। आकाशः स्पर्शसूक्ष्मतत्त्वं व्याप्य स्थितवान्; वायुः, स्वभावतः क्रियावान्, रूपसूक्ष्मतत्त्वं व्याप्य स्थितः। अग्निदेवः प्रत्यक्षं रसं तत्त्वं व्याप्य स्थितवान्; जलानि, सर्वरसयुक्तानि, गन्धसूक्ष्मतत्त्वं व्याप्य स्थितानि। एवं पृथिवी पञ्चगुणा, तस्मात् अल्परसयुक्तानि पदार्था जायन्ते; पावकः त्रैगुण्यवान्, वायुर्द्विगुणः, स्पर्शोत्पन्नः। आकाशः एकगुणः देवता, अविभाज्यः; सूक्ष्मतत्त्वोत्पत्तिः परस्परसंयुक्ता विज्ञेया। सत्त्वप्रधानं वैकारिकं समकालं प्रवर्तते; एवं अहंकारात् सृष्टिः अत्र निरूपिता। तस्मात् पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, मनश्च, यः द्वयोरपि भागी, शब्दादिग्रहणार्थं उत्पद्यन्ते। महत्तत्त्वात् प्रारभ्य विशेषपर्यन्तं ते समष्ट्याण्डं निर्मिन्वन्ति; तस्मात्, यथा सलिले बुद्बुदः, पितामहः ब्रह्मा अवतीर्णः। स एव भगवान् रुद्रः, विष्णुश्च, विश्वव्यापी अधिपः; तस्मिन्नण्डे एते लोकाः, इदं च विश्वं स्थितम्। अण्डस्य बहिः जलैः दशगुणितैः संवृतम्; तानि जलानि अपि बहिः दशगुणितेन वह्निना आवृतानि। तत् वह्निः बहिः दशगुणितेन वायुनावृतः; वायुः अपि बहिः दशगुणितेन आकाशेन संवृतः। वायुः आकाशेन संवृतः, शब्दः अहंकारात् उत्पद्यते; महत्तत्त्वं, यः शब्दस्य कारणम्, सः अपि मूलप्रकृत्या आच्छादितः। सप्तावरणानि अण्डस्य इति प्रसिद्धानि; तस्य आत्मा पद्मासनः, अनन्तकोट्यण्डानि अत्र सन्ति इति कथ्यन्ते। प्रत्येकस्मिन अण्डे चतुरानना ब्रह्माणः, विष्णवः, भवाश्च प्रकृत्या सृष्टाः, शम्भोः सन्निधिं प्राप्तवन्तः। एवं परस्परविलयः सृष्टिश्च अण्डान्तं यावत् प्रवदन्ति; महेश्वरः सृष्टिसंहारस्थितिकर्ता। सृष्टौ रजोगुणयुक्तः, स्थितौ सत्त्वस्थः, संहारे तमोनिधिः—एवं सः त्रैगुण्येन व्यवस्थितः। सः सत्त्वतः प्रजासृग्, संहारकर्ता, रक्षकश्च; अतः देवः महेश्वरः शिवः ब्रह्मणः अधिपः। सदाशिवः, भवः, विष्णुः, ब्रह्मा च सर्वे तस्य विश्वरूपाणि; प्रत्येकस्मिन अण्डे लोकाः पितामहेन सृज्यन्ते। एषा स्वाभाविकी सृष्टिः पुरुषाधिष्ठिता इति मया वर्णिता; आद्या शुभा सृष्टिः, द्विजश्रेष्ठ, अकृत्रिमा जायते। अस्याः सृष्टेः कालः "दिवसः" इति कथ्यते; सृष्ट्याः रात्रिः अपि, संक्षेपेण, स्वाभाविकप्रलयरात्रिः। दिवसे प्रभुः सृष्टिं करोति; रात्रौ संहारं विधत्ते। तस्य दिवा रात्रिश्च केवलं प्रतीकात्मकौ, न तु वस्तुतः स्तः। दिवा सर्वे विकाराः, नानारूपाणि, विश्वदेवताः, प्रजापतयः, महर्षयश्च तिष्ठन्ति। रात्रौ सर्वे लीयन्ते, रात्र्यन्ते पुनः उत्पद्यन्ते; तस्य रात्रिः एवं प्रकारा, यथा दिवाः। सहस्रचतुर्युगान्ते चतुर्दश मनवः भवन्ति; चतुर्सहस्रवर्षाणि कृतयुगस्य प्रवदन्ति, द्विजश्रेष्ठ। कृतयुगस्य संध्याशतम्, तदर्धम् अपि; अन्येषां युगानां संध्याः त्रिशत, द्विशत्, शतं च। षट्शतानि स्युः, कृतसंध्यां विना; त्रयः, द्वौ, एकसहस्रवर्षाणि, संध्यांशं विना, इति। त्रेताद्वापरतिष्यकृतयुगानां कालमानं श्रुणुत, पुण्यवन्तः; पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा स्वस्थस्य। त्रिंशत् काष्ठाः एकां कलां जनयन्ति; त्रिंशत्कलाः एकं मुहूर्तं सञ्ज्ञायन्ते, विप्राः। पञ्चदश मुहूर्ताः रात्रिः, तद्वत् अहन्यपि; पितॄणां रात्र्यहनी मासः, तयोः विभागः पुनः श्रूयते। पितॄणां कृष्णपक्षः दिवा, शुक्लपक्षः रात्रिः; त्रिंशन्मानुषमासाः एको मासः पितॄणां इति स्मृतः। त्रिशत् मासाः षष्टिश्च पितॄणां संवत्सरः, मानुषगणनया। शतमानुषवर्षाणि त्रयः संवत्सराः पितॄणां, इति अत्र गण्यन्ते। द्वादशमासाः संवत्सरः पितॄणां, लोकेषु तु मानवस्य संवत्सरः स एव। एषः दिव्यः अहोरात्रः लिङ्गपुराणे स्मृतः; दिव्ये लोके अहोरात्रं संवत्सरः, तस्य विभागः पुनः श्रूयते। तत्र दिवा उत्तरायणम्, रात्रिः दक्षिणायनम्; एते दिव्याहोरात्राः विशेषतः गण्यन्ते। त्रिंशद्वर्षाणि एको दिव्यमासः; शतमानुषवर्षाणि त्रयो दिव्यमासाः, विप्राः। दशाहानि अपि दिव्यनियमः; त्रिशत् षष्टिवर्षाणि तस्यैव गणना। इदं दिव्यसंवत्सरं मानुषगणनया, त्रिसहस्रवर्षाणि प्रमाणम्। अन्यत्र त्रिंशद्वर्षाणि सप्तर्षिसंवत्सरः; नवसहस्रवर्षाणि मानवस्य गण्यन्ते। अन्यत्र नवतिवर्षाणि ध्रुवसंवत्सरः; षट्चत्वारिंशत्सहस्रवर्षाणि मानवस्य परिगण्यन्ते। एवं सृष्टेः रहस्यं, तत्त्वोत्पत्तिक्रमः, अण्डविस्तारः, कालमानं च, भगवतः महेश्वरस्य लीलारूपेण प्रवृत्तं, शास्त्रानुसारं, श्रुत्वा सर्वेभ्यः कल्याणं स्यात्।