ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਮਯਂ ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਵ ਚ

ਇੰਦ੍ਰੇ, ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ, ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸਂਯੋਗ ਏਵ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਰष੍ਟਗੁਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵੇਵ ਵਿਧੀਯਤੇ

ਇਹ ਜੋੜ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸੁੱਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਵੀ ਸੁੱਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਥਾਸ੍ਯ ਨਿਯਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਹੈ।

ਅਣਿਮਾਦ੍ਯਂ ਤਥਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍

ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਬਲਮ੍ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪ੍ਲਵਨਂ ਲੋਕੇ ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍

ਪਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਣ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਸ਼ੀਘ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤੁ ਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮਹਿਮ੍ਨਾ ਚੈਵ ਵਨ੍ਦਿਤਮ੍

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਦੂਜਾ ਦਰਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵੱਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮਹਿਤ੍ਵਂ ਚਾਪਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤृਤੀਯੋ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਥੇष੍ਟਗਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਤਾ ਤੀਜਾ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ, ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕਾਮਾਨ੍ ਵਿषਯਾਨ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਥਾਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ

ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੁਣ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਯੋਗਵਿਤ੍ ਵਸ਼੍ਯਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਚ੍ਛਯਾ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ

ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਜਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਚੀਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ।

ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧੋ ਰੂਪਂ ਚੈਵ ਮਨਸ੍ ਤਥਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ऽਸ੍ਯ ਚੇਚ੍ਛਾਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ

ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੇ।

ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਨ ਮੁਹ੍ਯੇਤ ਲੀਯਤੇ ਨ ਚ ਲਿਪ੍ਯਤੇ

ਉਹ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕਦੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ; ਨਾ ਸੜਦਾ, ਨਾ ਭਟਕਦਾ; ਨਾ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਲੱਗਦਾ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਖਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਾ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਥਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚ

ਉਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ; ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਬਦਲਦਾ।

ਅਗਨ੍ਧਰਸਰੂਪਸ੍ਤੁ ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਰ੍ਜਿਤਃ ਅਵਰ੍ਣੋ ਹ੍ਯਸ੍ਵਰਸ਼੍ ਚੈਵ ਅਸਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍

ਉਹ ਬਿਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਸੁਆਦ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ; ਛੂਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਕੋਈ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੁਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਸ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿषਯੈਰ੍ਨ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਅਣੁਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਪਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪਵਰ੍ਗਿਕਃ

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਸੁੱਕਮਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਤ੍ਵਪਵਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਕਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਪਰਮੇ ਸ੍ਥਿਤਃ

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਉੱਚੇ ਆਤਮ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮਥੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮੁਚ੍ਯਤੇ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਚਾਪ੍ਰਤੀਘਾਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯੋਗਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍

ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਵਰ੍ਗਂ ਤਤੋ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ਏਵਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤਂ ਯੋਗਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਾਃ

ਉਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਜੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਫਲਦਂ ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ ਅਥਵਾ ਗਤਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਰਾਗਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍

ਇਹ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੇ ਰਾਹ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਸਂ ਤਾਮਸਂ ਵਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਸੁਕृਤਕਰ੍ਮਾ ਤੁ ਫਲਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ

ਜੋ ਰਾਜਸ ਜਾਂ ਤਾਮਸ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਾਨੁष੍ਯਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਸੌਖ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍

ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਅਬਾਦ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਵ ਹਿ ਸੇਵੇਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਹਿ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮੋ ਹਿ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮਹਤਾਰ੍ਥੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ

ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਇਸੀ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭੂਯੋ ਮृਤ੍ਯੁਵਸ਼ਂ ਯਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍ ਅਥਵਾ ਧ੍ਯਾਨਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਾਯਣਃ

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੋਖ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—

ਨ ਤੁ ਚ੍ਯਾਵਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ਼ਤੈਰਪਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਪੁਰੁषਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍

ਉਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਪੁਰੁਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—

ਵਿਸ਼੍ਵਪਾਦਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਲ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਂਬਰਧਰਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍

ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿਸ਼ਵ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—

ਗੋਭਿਰ੍ ਮਹੀਂ ਸਂਪਤਤੇ ਪਤਤ੍ਰਿਣੋ ਨੈਵਂ ਭੂਯੋ ਜਨਯਤ੍ਯੇਵਮੇਵ ਕਵਿਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤਾਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਚ੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਮਹਤੋ ਮਹਾਨ੍ਤਮ੍

ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਛੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇੰਝ ਹੀ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨੀ, ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਯੋਗੇਨ ਪਸ਼੍ਯੇਨ੍ਨ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਪੁਨਰ੍ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਮ੍ ਅਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚੇਤਨਂ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਗਂ ਸਰ੍ਵਸਾਰਮ੍

ਉਹ ਜੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪੁਰੁਸ਼, ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨ, ਸਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

ਅਪਾਣਿਪਾਦੋਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਿਹ੍ਵੋ ਹ੍ਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਵਾਪਿ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਏਕਃ

ਉਸਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪੇਟ, ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਜੀਭ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ।

ਸ ਵੇਦ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਵੇਦ੍ਯਂ ਤਮਾਹੁਰਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮ੍

ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ।