ਵੈਮਾਨਿਕਾਨਾਮਪ੍ਯੇਵਂ ਦੁਃਖਂ ਕਲ੍ਪਾਧਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਾਂ ਚੈਵ ਮਨ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਮਾਨਿਕ, ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਚੈਵ ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਜਿਗੀषਯਾ ਦੁਃਖਮੇਵ ਨृਪਾਣਾਂ ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ
ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਥਮਾਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਆਸ਼੍ਰਮੈਰ੍ਨ ਚ ਦੇਵੈਸ਼੍ ਚ ਯਜ੍ਞੈਃ ਸਾਂਖ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਰਤੈਸ੍ ਤਥਾ
ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਲਈ ਹਨ; ਪਰ ਨਾ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ, ਨਾ ਸਾਂਖਿਆ, ਨਾ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ,
ਉਗ੍ਰੈਸ੍ਤਪੋਭਿਰ੍ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ ਦਾਨੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਰਪਿ ਨ ਲਭਨ੍ਤੇ ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਕਠੋਰ ਤਪ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਚਰੇਤ੍ਪਾਸ਼ੁਪਤਵ੍ਰਤਮ੍ ਭਸ੍ਮਸ਼ਾਯੀ ਭਵੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਵ੍ਰਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤੇ ਬੁਧਃ
ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ਿਵਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸਮਾਹਿਤਃ ਕੈਵਲ੍ਯਕਰਣਂ ਯੋਗਵਿਧਿਕਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਂ ਬੁਧਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦੁਃਖਾਨ੍ਤਂ ਵ੍ਰਜਤੇ ਸੁਧੀਃ ਪਰਯਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵੇਦ੍ਯਂ ਵਿਦਨ੍ਤ੍ਯਪਰਯਾ ਨ ਹਿ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਯੇ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਹਿ ਪਰਾ ਚੈਵਾਪਰਾ ਤਥਾ ਅਪਰਾ ਤਤ੍ਰ ऋਗ੍ਵੇਦੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ: ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ। ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਿਗਵੇਦ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹਨ।
ਸਾਮਵੇਦਸ੍ਤਥਾਥਰ੍ਵੋ ਵੇਦਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ ਛਨ੍ਦ ਏਵ ਚ
ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਦ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ ਤੇ ਛੰਦ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਂ ਚਾਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਤਦਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਗੋਤ੍ਰਂ ਤਦਵਰ੍ਣਕਮ੍
ਜੋਤਿਸ਼ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਅਟੱਲ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਲਕੜ ਹੈ।
ਤਦਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ਤਦਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤਦਪਾਣਿ ਅਪਾਦਕਮ੍ ਤਦਜਾਤਮਭੂਤਂ ਚ ਤਦਸ਼ਬ੍ਦਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੱਖ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕੰਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੈਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾ ਜਨਮਿਆ, ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਹੈ।
ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਤਦਰੂਪਂ ਚ ਰਸਗਨ੍ਧਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਂ ਚਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਂ ਚ ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਗਂ ਵਿਭੁਮ੍
ਉਹ ਬਿਨਾ ਛੂਹੇ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਬਿਨਾ ਸੁਆਦ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਸਰਵ-ਸੱਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਬृਹਨ੍ਤਂ ਚ ਤਦਜਂ ਚਿਨ੍ਮਯਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਅਪ੍ਰਾਣਮਮਨਸ੍ਕਂ ਚ ਤਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਲੋਹਿਤਮ੍
ਉਹ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਾਹ, ਬਿਨਾ ਮਨ, ਬਿਨਾ ਨਮੀ ਤੇ ਲਾਲੀ ਦੇ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਮੇਯਂ ਤਦਸ੍ਥੂਲਮ੍ ਅਦੀਰ੍ਘਂ ਤਦਨੁਲ੍ਬਣਮ੍ ਅਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਤਦਪਾਰਂ ਚ ਤਦਾਨਨ੍ਦਂ ਤਦਚ੍ਯੁਤਮ੍
ਉਹ ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ, ਨਾ ਭਾਰੀ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਅਨਪਾਵृਤਮਦ੍ਵੈਤਂ ਤਦਨਨ੍ਤਮਗੋਚਰਮ੍ ਅਸਂਵृਤਂ ਤਦਾਤ੍ਮੈਕਂ ਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖੁਲ੍ਹਾ, ਇੱਕ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਪਰਾਪਰੇਤਿ ਕਥਿਤੇ ਨੈਵੇਹ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਅਹਮੇਵ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਯ੍ਯੇਵ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍
ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ।
ਮਤ੍ਤ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਮਯਿ ਮਯ੍ਯੇਵ ਲੀਯਤੇ ਮਤ੍ਤੋ ਨਾਨ੍ਯਦਿਤੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਮਨੋਵਾਕ੍ਪਾਣਿਭਿਸ੍ ਤਥਾ
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸਚ੍ਚਾਸਚ੍ਚ ਸਮਾਹਿਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਨ ਬਾਹ੍ਯੇ ਕੁਰੁਤੇ ਮਨਃ
ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖੋ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ।
ਅਧੋਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਤਸ੍ਤ੍ਯਾਂ ਤੁ ਨਾਭ੍ਯਾਮੁਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ ਹृਦਯਂ ਤਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਮਹਤ੍
ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉਪਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹृਦਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਧਰ੍ਮਕਨ੍ਦਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਜ੍ਞਾਨਨਾਲਂ ਸੁਸ਼ੋਭਨਮ੍
ਇਸ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਡੰਡੀ ਨਾਲ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾष੍ਟਦਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਪਰਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਕਰ੍ਣਿਕਮ੍ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਚ ਦਿਸ਼ੋ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਠ ਚਿੱਟੇ ਪੱਤੀਆਂ ਆਤਮ-ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੁੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਛੇਦ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਬਹੁਧਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਵਹਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਾਃ
ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਦਸ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।
ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਾਡ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਜਾਗ੍ਰਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਣ੍ਠੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਹृਦਯਸ੍ਥਂ ਤੁ ਤੁਰੀਯਂ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਜਾਗ੍ਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚੈਵ ਯਥਾਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਤੁ ਤੁਰੀਯੇ ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਥਾਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਸਮਸ੍ਤਕਰਣੈਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਪਰ ਇਸ਼ਵਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਦਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਚਿੱਤ — ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ।
ਯਦਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤ੍ਵੇਤੈਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਕਰਣਾਨਿ ਵਿਲੀਨਾਨਿ ਯਦਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨੇਕ ਲੋਕੋ,
ਸੁषੁਪ੍ਤਃ ਕਰਣੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨਸ੍ ਤੁਰੀਯਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ਪਰਸ੍ਤੁਰੀਯਾਤੀਤੋ ऽਸੌ ਸ਼ਿਵਃ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਤੁਰੀਯਂ ਚਾਧਿਭੌਤਿਕਮ੍ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ ਚਾਧਿਦੈਵਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਹਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਇਹ ਸਾਰਾ, 'ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਹਾਂ', ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵੀ।