ਨ ਜਾਤੁ ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਨਾਮ੍ ਉਪਭੋਗੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਹਵਿषਾ ਕृष੍ਣਵਰ੍ਤ੍ਮੇਵ ਭੂਯ ਏਵਾਭਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇੱਛਾ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਚਾਰਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਂਯੋਗਾਦਪਿ ਵੈ ਨृਣਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਰ੍ਜਨੇ ऽਪ੍ਯੇਵਂ ਪਾਲਨੇ ਚ ਵ੍ਯਯੇ ਤਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਜਾਂ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪੈਸ਼ਾਚੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇ ਦੁਃਖਂ ਯਾਕ੍ਸ਼ੇ ਚੈਵ ਵਿਚਾਰਤਃ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੇ ਚ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰੇ ਸੌਮ੍ਯਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਪੈਸ਼ਾਚ, ਰਾਖਸ਼, ਯਕਸ਼, ਗਾਂਧਰਵ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ।
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੇ ਤਥਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਪ੍ਰਾਕृਤੇ ਪੌਰੁषੇ ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਯਸਾਤਿਸ਼ਯਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਦੁਃਖੈਰ੍ਦੁਃਖਾਨਿ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਸੁਵਰਤ, ਘਟਾਅ, ਵਧੇਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਭਾਗ੍ਯਾਨ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿ ਸਂਤ੍ਯਜੇਚ੍ਚ ਧਨਾਨਿ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦष੍ਟਗੁਣਂ ਭੋਗਂ ਤਥਾ षੋਡਸ਼ਧਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਤੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਧਨ ਵੀ ਛੱਡੋ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭੇਦਮਨਘਾਸ਼੍ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗੁਣਂ ਪੁਨਃ
ਹੇ ਸੁਵਰਤ, ਇਹ ਚੌਵੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਬਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੇ ਚਾਲੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵੀ।
ਤਥਾष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ षਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰਤਃ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਵਿਧਂ ਚੈਵ ਦੁਃਖਮੇਵ ਵਿਵੇਕਿਨਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਤੁਰਚਾਲੀ, ਛਪੰਜਾ ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹਨ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਚ ਤਥਾਪ੍ਯਂ ਚ ਤੈਜਸਂ ਚ ਵਿਚਾਰਤਃ ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਚ ਤਥਾ ਵ੍ਯੌਮ[ਂ] ਮਾਨਸਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਪृथਵੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਭਿਮਾਨਿਕਮਪ੍ਯੇਵਂ ਬੌਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਮੇਵ ਚ ਦੁਃਖਮੇਵ ਨ ਸਂਦੇਹੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਾਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਹਨ; ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਗੌਣਂ ਗਣੇਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਚ ਦੁਃਖਮੇਵ ਵਿਚਾਰਤਃ ਆਦੌ ਮਧ੍ਯੇ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਗੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਦੁਃਖਾਨਿ ਭਵਿष੍ਯਾਣਿ ਯਥਾਤਥਮ੍ ਦੋषਦੁष੍ਟੇषੁ ਦੇਸ਼ੇषੁ ਦੁਃਖਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ
ਮੌਜੂਦਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਨ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਹ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਿਨਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਨ ਸੁਖਾਯਾਨ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਨਹੀਂ; ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।
ਯਥੇਤਰੇषਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮ੍ ਔषਧਂ ਨ ਸੁਖਾਯ ਤਤ੍ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਾਤਵਰ੍षਾਦ੍ਯੈਸ੍ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਲੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਦਵਾਈ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਃਖਮੇਵ ਨ ਸਂਦੇਹੋ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ऽਪ੍ਯੇਵਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕ੍ਸ਼ਯਾਦਿਭਿਃ
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਾਸ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ।
ਰੋਗੈਰ੍ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਭਯਾਦਿਭਿਃ ਛਿਨ੍ਨਮੂਲਤਰੁਰ੍ਯਦ੍ਵਦ੍ ਅਵਸ਼ਃ ਪਤਤਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਲਾਲਚ, ਨਫ਼ਰਤ, ਡਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੜਾਂ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਰੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਣ੍ਯਵृਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ ਗਾਂ ਪਤਨ੍ਤਿ ਦਿਵੌਕਸਃ ਦੁਃਖਾਭਿਲਾषਨਿष੍ਠਾਨਾਂ ਦੁਃਖਭੋਗਾਦਿਸਂਪਦਾਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗ ਆਦਿ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਪਤਤਾਂ ਦੁਃਖਂ ਕष੍ਟਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਦ੍ਦਿਵੌਕਸਾਮ੍ ਨਰਕੇ ਦੁਃਖਮੇਵਾਤ੍ਰ ਨਰਕਾਣਾਂ ਨਿषੇਵਣਾਤ੍
ਇਥੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ, ਨਰਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਪੱਕਾ ਹੈ।
ਵਿਹਿਤਾਕਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਿਨਾਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਾਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਜਦ ਉਹ ਨਿਯਤ ਕਰਤਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮृਗੋ ਮृਤ੍ਯੁਭਯਸ੍ਯ ਭੀਤ ਉਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਾਸੋ ਨ ਲਭੇਤ ਨਿਦ੍ਰਾਮ੍ ਏਵਂ ਯਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਪਰੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸਂਸਾਰਭੀਤੋ ਨ ਲਭੇਤ ਨਿਦ੍ਰਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਘਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮਹਾਨ ਯਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।
ਕੀਟਪਕ੍ਸ਼ਿਮृਗਾਣਾਂ ਚ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਗਜਵਾਜਿਨਾਮ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਵਾਸੁਖਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਯਜਤਃ ਸੁਖਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪਸ਼ੂ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ।
ਵੈਮਾਨਿਕਾਨਾਮਪ੍ਯੇਵਂ ਦੁਃਖਂ ਕਲ੍ਪਾਧਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਾਂ ਚੈਵ ਮਨ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਮਾਨਿਕ, ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਦੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਚੈਵ ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਜਿਗੀषਯਾ ਦੁਃਖਮੇਵ ਨृਪਾਣਾਂ ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ
ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਥਮਾਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਆਸ਼੍ਰਮੈਰ੍ਨ ਚ ਦੇਵੈਸ਼੍ ਚ ਯਜ੍ਞੈਃ ਸਾਂਖ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਰਤੈਸ੍ ਤਥਾ
ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਲਈ ਹਨ; ਪਰ ਨਾ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾ ਯਜਨਾਂ, ਨਾ ਸਾਂਖਿਆ, ਨਾ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ,
ਉਗ੍ਰੈਸ੍ਤਪੋਭਿਰ੍ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ ਦਾਨੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧੈਰਪਿ ਨ ਲਭਨ੍ਤੇ ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਕਠੋਰ ਤਪ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਚਰੇਤ੍ਪਾਸ਼ੁਪਤਵ੍ਰਤਮ੍ ਭਸ੍ਮਸ਼ਾਯੀ ਭਵੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਵ੍ਰਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤੇ ਬੁਧਃ
ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ਿਵਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸਮਾਹਿਤਃ ਕੈਵਲ੍ਯਕਰਣਂ ਯੋਗਵਿਧਿਕਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਂ ਬੁਧਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦੁਃਖਾਨ੍ਤਂ ਵ੍ਰਜਤੇ ਸੁਧੀਃ ਪਰਯਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵੇਦ੍ਯਂ ਵਿਦਨ੍ਤ੍ਯਪਰਯਾ ਨ ਹਿ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਯੇ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਹਿ ਪਰਾ ਚੈਵਾਪਰਾ ਤਥਾ ਅਪਰਾ ਤਤ੍ਰ ऋਗ੍ਵੇਦੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ: ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ। ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਿਗਵੇਦ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹਨ।
ਸਾਮਵੇਦਸ੍ਤਥਾਥਰ੍ਵੋ ਵੇਦਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ ਛਨ੍ਦ ਏਵ ਚ
ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਦ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ ਤੇ ਛੰਦ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਂ ਚਾਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਤਦਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਗੋਤ੍ਰਂ ਤਦਵਰ੍ਣਕਮ੍
ਜੋਤਿਸ਼ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਅਟੱਲ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਲਕੜ ਹੈ।