ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਬृਂਹਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਕਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਰਯਤੇ ਭਾਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇਨ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਸਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਯਃ ਪੂਰਯਤਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੇਵਾਨਨੁਗ੍ਰਹੈਃ ਨਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਂ ਚ ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਹਿਤਂ ਤਥਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਯਤੇ ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੇਨ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਧਿ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਸ਼੍ ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤਃ ਭੋਗਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੇਨ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਤੇ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਖ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਖਿਆਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖ੍ਯਾਯਤੇ ਤਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ ਵਾਪਿ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਨੇਕਸ਼ਃ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਹਤਃ ਸਂਜ੍ਞਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਤ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਖਿਆਤੀ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨੁਗਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤੇਨ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਬਹੁਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ ਚਿਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੋਗਾਰ੍ਥਂ ਤੇਨਾਸੌ ਚਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚਿੱਤਿ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਤਥੈਵਾਨਾਗਤਾਨ੍ਯਪਿ ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤੇਨਾਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਮਰਨ (ਸਮ੍ਰਿਤਿ) ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਨ੍ਦੇਰ੍ ਵਿਦੇਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਵਿਦਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਉਹ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੱਡਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਦੋਵੇਂ ਸੰਵਿਦ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਿਦਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਹਦ੍ਭਿਰ੍ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਵਿਦ ਆਖਿਆ ਹੈ।
ਜਾਨਾਤੇਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਨਸਂਨਿਧਿਃ ਬਨ੍ਧਨਾਦਿਪਰੀਭਾਵਾਦ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਕਾਂ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਿਆ ਹੈ।
ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੈਰ੍ ਦੇਵਸਦ੍ਭਾਵਚੇਤਕੈਃ
ਕਈ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਨ੍ਸृष੍ਟਿਂ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਸਂਕਲ੍ਪੋ ऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ ਚ ਤਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਹਤ, ਜਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਦ੍ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਤੋ ऽਭਵਤ੍ ਮਹਤਾ ਚ ਵृਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ ਬਾਹ੍ਯਤਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਹਤ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਚਨਾ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦੇਵ ਤਮੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਜਾਯਤ ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਉਸੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਰਚਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਮਸਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ ਆਕਾਸ਼ਂ ਸੁषਿਰਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ, ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਧੁਨੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਸੀ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਦਾ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਾਯੋਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਗੁਣਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵੈ ਵਾਯੂ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਹਵਾ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ। ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤੋ ਹ੍ਯਾਪਸ੍ ਤਾ ਵੈ ਸਰ੍ਵਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ
ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਵਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਆਵृਣੋਤ੍ ਆਪਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜਿਰੇ
ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
ਸਂਘਾਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਗੁਣ ਸੁਗੰਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੁੱਖਮ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਖਮਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਸ਼ੇषਵਾਚਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤੁ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਘੋਰਮੂਢਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਪੁਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਵੱਖਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਫਿਰ ਵੀ ਅਵੱਖਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋ ऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਵੈਕਾਰਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਤ੍
ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ।
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਉਹ ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾ ਇਕੋ ਵਾਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ।
ਸਾਧਕਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼ ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਗੁਣੇਨੋਭਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੇ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਦਸ ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਵਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ — ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪਾਦੌ ਪਾਯੁਰੁਪਸ੍ਥਸ਼੍ ਚ ਹਸ੍ਤੌ ਵਾਗ੍ਦਸ਼ਮੀ ਭਵੇਤ੍ ਗਤਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਹ੍ਯਾਨਨ੍ਦਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍
ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਬੋਲ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ। ਚਲਣਾ, ਵਿਸਰਜਨ, ਸੁਖ, ਕਲਾ ਤੇ ਬੋਲਣਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਕੋ ऽਭਵਤ੍
ਅਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੂਹ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ — ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ।
ਰੂਪਂ ਤਥੈਵ ਵਿਸ਼ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਾਵੁਭੌ ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਃ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਵਾਨ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰੂਪ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ — ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ।
ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਂ ਚ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾ ਆਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਮਿਲ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਵਾਦ ਰੂਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।