ਵਿषਯੇषੁ ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਾਨਬਨ੍ਧਃ ਸਮਾਸਤਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਧ੍ਯਾਨਂ ਚ ਸਮਾਧਿਸ਼੍ ਚ ਵਿਚਾਰਤਃ ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਦਿਲ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭਾਸਮਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੇਹਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸਮਾਧਿਃ ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਯਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ ਦ੍ਵਿਜੈਰ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸ੍ ਤਥਾ
ਪ੍ਰਾਣਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਹੌਲੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਵਧੀਆ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਨਿਰੋਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਮਾਨਂ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਮਾਪ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੀਚੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਧਾਤੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਤਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲਾ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੀ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਵੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਧਾਤਃ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਨੋਤ੍ਥਾਨਜਨਕਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਉਠਣ ਵਗੈਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਨਨ੍ਦੋਦ੍ਭਵਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਨਿਦ੍ਰਾਘੂਰ੍ਣਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਰੋਮਾਞ੍ਚਧ੍ਵਨਿਸਂਵਿਦ੍ਧਸ੍ਵਾਙ੍ਗਮੋਟਨਕਮ੍ਪਨਮ੍
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਲਈ, ਰੋਮਾਂਚ, ਆਵਾਜ਼, ਚੇਤਨਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਲਚਲ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭ੍ਰਮਣਂ ਸ੍ਵੇਦਜਨ੍ਯਾ ਸਾ ਸਂਵਿਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵੇਦ੍ਯਦਾ ਤਦੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸੁਸ਼ੋਭਨਃ
ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਗਰ੍ਭੋ ऽਗਰ੍ਭ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਜਪੋ ਵਿਜਪਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਇਭੋ ਵਾ ਸ਼ਰਭੋ ਵਾਪਿ ਦੁਰਾਧਰ੍षੋ ऽਥ ਕੇਸਰੀ
ਇਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ, ਜਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜਪ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ, ਹਿਰਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗृਹੀਤੋ ਦਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਤਥਾ ਸਮੀਰਣੋ ऽਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਦੁਰਾਧਰ੍षਸ਼੍ ਚ ਯੋਗਿਨਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਹਵਾ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ੍ਯਾਯਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਏਵਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਯਥੈਵ ਮृਗਰਾਙ੍ਨਾਗਃ ਸ਼ਰਭੋ ਵਾਪਿ ਦੁਰ੍ਮਦਃ
ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹਿਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਸ਼ਾਦ੍ਯੋਗਾਦ੍ ਦਮ੍ਯਤੇ ਪਰਮਾਦਰਾਤ੍ ਤਥਾ ਪਰਿਚਯਾਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਤ ਨਾਲ ਠੀਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੋਗਾਦਭ੍ਯਸਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਸਨਂ ਨੈਵ ਜਾਯਤੇ ਏਵਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਮੁਨੇਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਿਨਿਰ੍ਦਹੇਤ੍
ਜੋ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਜਾਨ੍ ਦੋषਾਨ੍ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ਦੇਹਂ ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਧੀਮਤਃ
ਇਹ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੋषਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤੇਨ ਜੀਰ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਲਤੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦੀਪ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਆਦੌ ਚਤੁष੍ਟਯਸ੍ਯੇਹ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਹ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ।
ਸਹਜਾਗਨ੍ਤੁਕਾਨਾਂ ਚ ਪਾਪਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸਂਯਮਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਵਚਸਾਮਿਤਿ ਸਂਸ੍ਮृਤਾ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ; ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰੀ ਰੋਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਦੀਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵੈ ਮਰੁਤਾਮਪਿ
ਜੋ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਪਤਾ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੀ।
ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵਿਹ ਚਤੁष੍ਟਯੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਸਫ਼ਾਈ 'ਪ੍ਰਸਾਦ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ।
ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ੍ਤੁ ਕृਕਲੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਂਜਯਃ ਏਤੇषਾਂ ਯਃ ਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਤੁ ਮਰੁਤਾਮਿਤਿ ਸਂਸ੍ਮृਤਃ
ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਤੇ ਧਨੰਜਯ — ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਯਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ਅਪਾਨਯਤ੍ਯਪਾਨਸ੍ਤੁ ਆਹਾਰਾਦੀਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਹਵਾ ਚਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਖਾਣ-ਪੀਂਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨਾਮਯਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਕਃ ਉਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਉਦਾਨੋ ऽਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਵਿਆਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; marmāṇi ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਦਾਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਨਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾਯਵਃ ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਨਾਗ ਆਖ੍ਯਾਤਃ ਕੂਰ੍ਮ ਉਨ੍ਮੀਲਨੇ ਤੁ ਸਃ
ਸਮਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਵਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲਣ ਲਈ ਹੈ।
ਕृਕਲਃ ਕ੍ਸ਼ੁਤਕਾਯੈਵ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਵਿਜृਮ੍ਭਣੇ ਧਨਂਜਯੋ ਮਹਾਘੋषਃ ਸਰ੍ਵਗਃ ਸ ਮृਤੇ ऽਪਿ ਹਿ
ਕ੍ਰਕਲ ਭੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਦੱਤ ਹੰਘਾਉਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਧਨੰਜਯ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ।
ਇਤਿ ਯੋ ਦਸ਼ਵਾਯੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ऽਸ੍ਯ ਤੁਰੀਯਾ ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਾ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ਚਤੁष੍ਟਯੇ
ਇਹ ਦਸ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਨਾਮ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਚਾਰਾਂ ਲਈ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਮਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞੋ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਿਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਸਂਵਿਤ੍ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਮਤਿਰੇਵ ਚ
ਵਿਸ਼ਵ, ਮਹਾਨ, ਪ੍ਰਜਨਾ, ਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਿਤਿ, ਸਿਮਰਣ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਵਿਤ, ਤੇ ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਮਤੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੇਰੇਤਾਃ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸਂਜ੍ਞਾ ਮਹਤਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਅਸ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਹਨ; ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਵਰੋ ਵਿਸ੍ਵਰੀਭਾਵੋ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵਾਨਾਂ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ਅਗ੍ਰਜਃ ਸਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਮਹਾਨ੍ਯਃ ਪਰਿਮਾਣਤਃ
ਵਿਸ਼ਵ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਗੁਹਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਮਨਸ੍ਤੁ ਮਨੁਤੇ ਯਤਃ ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਬृਂਹਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂਵਰਾਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਫਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ।