ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਕਾਲੇषੁ ਬਹਿਰ੍ਭੂਮੌ ਯਥਾ ਮਤਿਃ ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਰਤੌ ਚਾਪਿ ਸ੍ਵਦਾਰੇ ਚਾਨ੍ਯਤਃ ਕੁਤਃ
ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਬਾਹਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਸਮੇਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਙ੍ਗਾਰਸਦृਸ਼ੀ ਨਾਰੀ ਘृਤਕੁਮ੍ਭਸਮਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਰੀषੁ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਦੂਰਤਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍
ਇਸਤਰੀ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਘੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗੇਨ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਵਿषਯਾਣਾਂ ਵਿਚਾਰਤਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰਾਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਗਿਰਾ
ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੇ ਸੋਚੀਏ ਤਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਾਤੁ ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਨਾਮ੍ ਉਪਭੋਗੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਹਵਿषਾ ਕृष੍ਣਵਰ੍ਤ੍ਮੇਵ ਭੂਯ ਏਵਾਭਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਇੱਛਾ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਦਾ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਯੋਗਿਨਾ ਅਵਿਰਕ੍ਤੋ ਯਤੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ ਨਾਨਾਯੋਨਿषੁ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਗੇਨੈਵਾਮृਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਵਿਦਾਂ ਵਰਾਃ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰਜਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਵੈਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਕੇਵਲ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਰਮ, ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰਾਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਾ ऋਤੌ ऋਤੌ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸੰਯਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਮਾਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨਿਯਮਾਂਸ਼੍ ਚ ਵਦਾਮਿ ਵਃ ਸ਼ੌਚਮਿਜ੍ਯਾ ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋਪਸ੍ਥਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਪਵਿਤਰਤਾ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਪਾਠ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ।
ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਮੌਨਂ ਚ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਨਿਯਮਾ ਦਸ਼ ਨਿਯਮਃ ਸ੍ਯਾਦਨੀਹਾ ਚ ਸ਼ੌਚਂ ਤੁष੍ਟਿਸ੍ਤਪਸ੍ ਤਥਾ
ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ ਤੇ ਸਨਾਨ — ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ, ਪਵਿਤਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਤਪ ਵੀ ਹਨ।
ਜਪਃ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਣੀਧਾਨਂ ਪਦ੍ਮਕਾਦ੍ਯਂ ਤਥਾਸਨਮ੍ ਬਾਹ੍ਯਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ੌਚਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਵਰਮ੍
ਜਪ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ, ਪਦਮ ਆਦਿ ਆਸਨ; ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਸ਼ੌਚੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਂਸ੍ ਤਥਾ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚਰੇਤ੍ ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਵਾਰੁਣਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਪੂਜਕੈਃ
ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਨਾਨਂ ਵਿਧਾਨਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚਰੇਤ੍ ਆ ਦੇਹਾਨ੍ਤਂ ਮृਦਾਲਿਪ੍ਯ ਤੀਰ੍ਥਤੋਯੇषੁ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮਿੱਟੀ ਲਾ ਕੇ ਤੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਵਗਾਹ੍ਯਾਪਿ ਮਲਿਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਸ਼ੌਚਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ਸ਼ੈਵਲਾ ਝषਕਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਪਜੀਵਿਨਃ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਪੌਦੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਦਾਵਗਾਹ੍ਯ ਸਲਿਲੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ ਕਿਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ਤਸ੍ਮਾਦਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸਦਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਧਾਨਤਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜੀਵ ਪਵਿਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ; ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ਭਸਿ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸਕृਦਾਲਿਪ੍ਯ ਭਾਵਤਃ ਸੁਵੈਰਾਗ੍ਯਮृਦਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੌਚਮੇਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਯੋ ਦृष੍ਟਾ ਨੈਵਾਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਗਤਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਂਤੁष੍ਟੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸੁਵ੍ਰਤਃ
ਪਵਿਤਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਪਵਿਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਤੋषਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤਤਮ੍ ਅਤੀਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਮृਤਿਃ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿਨਿਪੁਣਸ੍ ਤਪਾਂਸਿ ਸੁਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚ
ਉਸ ਦਾ ਸੰਤੋਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਤਪ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਤਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤੁ ਜਪਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਣਵਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ਵਾਚਿਕਸ਼੍ਚਾਧਮੋ ਮੁਖ੍ਯ ਉਪਾਂਸ਼ੁਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ
ਪਾਠ ਨੂੰ ਜਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਜਪ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੋਲ ਕੇ — ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ — ਵਧੀਆ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ — ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ।
ਮਾਨਸੋ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੈਵ ਕਲ੍ਪੇ ਪਞ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸ੍ਮृਤਃ ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਣੀਧਾਨਂ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਾ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵਜ੍ਞਾਨਂ ਗੁਰੋਰ੍ਭਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਚਲਾ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਹ੍ਯਪਹृਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਡਿੱਗੀ ਭਗਤੀ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਲੈਣਾ — ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿषਯੇषੁ ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਾਨਬਨ੍ਧਃ ਸਮਾਸਤਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਧ੍ਯਾਨਂ ਚ ਸਮਾਧਿਸ਼੍ ਚ ਵਿਚਾਰਤਃ ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਦਿਲ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭਾਸਮਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੇਹਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸਮਾਧਿਃ ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਯਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ ਦ੍ਵਿਜੈਰ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸ੍ ਤਥਾ
ਪ੍ਰਾਣਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਹੌਲੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਵਧੀਆ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਨਿਰੋਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਮਾਨਂ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਮਾਪ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੀਚੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਧਾਤੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਤਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲਾ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੀ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਵੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਧਾਤਃ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਨੋਤ੍ਥਾਨਜਨਕਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਉਠਣ ਵਗੈਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਨਨ੍ਦੋਦ੍ਭਵਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਨਿਦ੍ਰਾਘੂਰ੍ਣਿਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਰੋਮਾਞ੍ਚਧ੍ਵਨਿਸਂਵਿਦ੍ਧਸ੍ਵਾਙ੍ਗਮੋਟਨਕਮ੍ਪਨਮ੍
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਲਈ, ਰੋਮਾਂਚ, ਆਵਾਜ਼, ਚੇਤਨਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਲਚਲ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭ੍ਰਮਣਂ ਸ੍ਵੇਦਜਨ੍ਯਾ ਸਾ ਸਂਵਿਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵੇਦ੍ਯਦਾ ਤਦੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸੁਸ਼ੋਭਨਃ
ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਗਰ੍ਭੋ ऽਗਰ੍ਭ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਜਪੋ ਵਿਜਪਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਇਭੋ ਵਾ ਸ਼ਰਭੋ ਵਾਪਿ ਦੁਰਾਧਰ੍षੋ ऽਥ ਕੇਸਰੀ
ਇਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ, ਜਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਜਪ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ, ਹਿਰਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।