ਕਲ੍ਪਾਰ੍ਧਸਂਖ੍ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ ਵੈ ਕਲ੍ਪਮੇਵਂ ਤੁ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਵੈ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਵਰ੍षਮੇਕਮਜਸ੍ਯ ਤੁ
ਕਲਪ ਦੇ ਅੱਧ ਦੀ ਦੇਵਤਾਈ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਇੱਕ ਅਜਨਮਾ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍षਾਣਾਮष੍ਟਸਾਹਸ੍ਰਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਯੁਗਮ੍ ਸਵਨਂ ਯੁਗਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਦੇਵੋਦ੍ਭਵਸ੍ਯ ਤੁ
ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੁਗ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਯੁਗ ਹੈ; ਸਵਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਹਨ।
ਸਵਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕਾਲਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭੋ
ਹਜ਼ਾਰ ਜਗਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਭਵੋਦ੍ਭਵਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵ੍ਯੋ ਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ਪੁਨਃ ऋਤੁਰ੍ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਹਵ੍ਯਵਾਹਃ ਸਾਵਿਤ੍ਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਏਵ ਚ
ਜਨਮ, ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਤਪस्या; ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਣਾ, ਫਿਰ ਯਜ, ਰੁੱਤ, ਅੱਗ, ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ — ਇਹ ਸਭ ਹਨ।
ਉਸ਼ਿਕਃ ਕੁਸ਼ਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਨ੍ਧਾਰੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ऋषਭਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ षਡ੍ਜੋ ਮਜ੍ਜਾਲੀਯਸ਼੍ ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ
ਉਸ਼ਿਕ, ਕੁਸ਼ਿਕ, ਗਾਂਧਾਰਾ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਭ, ਸੜਜ, ਮੱਜਾਲੀਆ ਤੇ ਮੱਧਮ — ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵੈਰਾਜੋ ਵੈ ਨਿषਾਦਸ਼੍ ਚ ਮੁਖ੍ਯੋ ਵੈ ਮੇਘਵਾਹਨਃ ਪਞ੍ਚਮਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਸ਼੍ਚੈਵ ਆਕੂਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਾਨ ਏਵ ਚ
ਵੈਰਾਜਾ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਮੁੱਖ ਮੇਘਵਾਹਨ, ਪੰਜਵਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕ, ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ — ਇਹ ਸਭ ਹਨ।
ਮਨਃ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ੋ ਬृਂਹਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ ਵੈ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਃ ਰਕ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਪੀਤਵਾਸਾਸ਼੍ ਚ ਅਸਿਤਃ ਸਰ੍ਵਰੂਪਕਃ
ਮਨ, ਸੁਦਰਸ਼, ਬ੍ਰਿੰਹ, ਸਫੈਦ-ਲੋਹਿਤ, ਰਕਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਅਸੀਤ ਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕਲ੍ਪਾਸ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ ਕੋਟਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਖਾਂ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੈ।
ਗਤਾਨਿ ਤਾਵਚ੍ਛੇषਾਣਿ ਅਹਰ੍ਨਿਸ਼੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਪੁਨਃ ਪਰਾਨ੍ਤੇ ਵੈ ਵਿਕਾਰਾਣਿ ਵਿਕਾਰਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਤਃ
ਇੰਨੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਪਰਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਜ੍ਞਾਵਸ਼ੇਨੈਵ ਤੁ ਸਂਹृਤਿਃ ਸਂਹृਤੇ ਤੁ ਵਿਕਾਰੇ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਨਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬਦਲਾਅ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠੇਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਾਵੁਭੌ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚੈਵ ਵੈषਮ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸृष੍ਟਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮ੍ਯੇ ਲਯੋ ਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਹੇਤੁਰ੍ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ਲੀਲਯਾ ਦੇਵਦੇਵੇਨ ਸਰ੍ਗਾਸ੍ਤ੍ਵੀਦृਗ੍ਵਿਧਾਃ ਕृਤਾਃ
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮ ਹੋਣ ਤੇ ਲਯਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੰਝ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।
ਅਸਂਖ੍ਯਾਤਾਸ਼੍ ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾਤ੍ ਅਸਂਖ੍ਯਾਤਾਸ਼੍ ਚ ਕਲ੍ਪਾਖ੍ਯਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਂਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਿਤਾਮਹਾਃ
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪ, ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ ਹਨ।
ਹਰਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਕ ਏਵ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਲੀਲਯਾ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਤੁ
ਹਰਿ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਕ ਹੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਚਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾ ਚ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸ੍ਯ ਵੈ ਤ੍ਰਿਧਾ ਅਪ੍ਰਾਕृਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਦਿਰ੍ ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਪਰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ ਹੈ।
ਪਿਤਾਮਹਸ੍ਯਾਥ ਪਰਃ ਪਰਾਰ੍ਧਦ੍ਵਯਸਂਮਿਤਃ ਦਿਵਾ ਸृष੍ਟਂ ਤੁ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਸ਼ਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਤਤ੍
ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੂਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਦਿਨ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰ੍ਮਹਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਸ਼੍ਯਤੇ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਤੋ ਨ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ
ਭੂ, ਭਵ, ਸਵਰ ਲੋਕ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁष੍ਵਾਪਾਮ੍ਭਸਿ ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਰਾਯਣ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਵੈ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਚਰਾਚਰਮ੍
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਗ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲਣ ਤੇ ਸਥਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—
ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਦਾ ਮਤਿਂ ਚਕ੍ਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰਃ ਉਦਕੈਰਾਪ੍ਲੁਤਾਂ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਂ ਤਾਂ ਸਮਾਦਾਯ ਸਨਾਤਨਃ
ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ—
ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਵਾਰਾਹਂ ਰੂਪਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ਨਦੀਨਦਸਮੁਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਚਾਕਰੋਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ, ਨਦ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਧਰਾਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਮ੍ ਧਰਾਯਾਂ ਸੋ ऽਚਿਨੋਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਗਿਰੀਨ੍ ਦਗ੍ਧਾਨ੍ ਪੁਰਾਗ੍ਨਿਨਾ
ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਤੋਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
ਭੂਰਾਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ ਚਤੁਰੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਕਲ੍ਪਯਾਮਾਸ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਚ ਭਗਵਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਤਦਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਪੁਨਰ੍ਮਤਿਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਾਏ; ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
ਯਦਾ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਮਤਿਂ ਚਕ੍ਰੇ ਮੋਹਸ਼੍ਚਾਸੀਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਦ੍ਵਿਜਾਸ਼੍ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਆ ਗਿਆ; ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਆਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਸਨ।
ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ ਤਾਮਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ
ਅੰਧਕਾਰ, ਭਟਕਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭਟਕਾਵਾ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਵੈ-ਭੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਮੁਨੇਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਮੁਖ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ਅਸਾਧਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਗੋ ਮੁਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਜੋ ਰਚਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਮਨ੍ਯਤ ਸੋ ऽਨ੍ਯਂ ਵੈ ਨਗਾ ਮੁਖ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਤ੍ਰਿਧਾ ਕਣ੍ਠੋ ਮੁਨੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵੈ ਹ੍ਯਵਰ੍ਤਤ
ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਗਲੇ ਨੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਜਜ੍ਞੇ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਃ ਪਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਸ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਿਰਛੀ ਵਹਾਉ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜੰਮੀ; ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਵਹਾਉ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤੋ ऽਨੁਗ੍ਰਹਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ ਭੂਤਾਦਿਕਃ ਪੁਨਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਹਤਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਭੌਤਿਕਸ੍ ਤਥਾ
ਹੇਠਾਂ ਵਹਾਉ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਰਚਨਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੜ; ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਹਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਭੌਤਿਕ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ਤृਤੀਯਸ਼੍ਚੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ ਤੁਰੀਯੋ ਮੁਖ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੁ षष੍ਠੋ ਦੈਵਿਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ; ਪੰਜਵੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ, ਛੇਵੀਂ ਦੈਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਮੋ ਮਾਨੁषੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਅष੍ਟਮੋ ऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਨਵਮਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਵੈਕृਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ
ਸੱਤਵੀਂ ਮਾਨਵ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ; ਅੱਠਵੀਂ ਦਇਆਵਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੌਵੀਂ ਨੌਜਵਾਨੀ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।