ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ੈਵੀ ਬਣ ਗਈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਰਗਟ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਾਰਣੀ, ਅਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੰਮਾ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਮਾਂ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜੰਮਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੰਮਾ ਮਾਤਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਜੰਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਮਹੱਤ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਪਰਗਟ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਤਮੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਜਲ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੰਧ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਹਵਾ, ਜੋ ਸਵਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਸੁਆਦ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਜਲ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਗੰਧ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹਵਾ, ਜੋ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਭੇਦ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕਾ, ਜੋ ਸੱਤਵਿਕ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਣ। ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ—ਉਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮਹੱਤ ਤੱਤ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਅੰਡ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਮਲ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਜਿਹੇ ਅੰਡ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਚਾਰ-ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਭਵਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲਯਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਘਾਰ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ। ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਹ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਘਾਰ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਭਵ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹਨ। ਹਰ ਅੰਡ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕੋਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਰਚਨਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ, ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਮੁਢਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੀ ਰਾਤ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤੀ ਲਯਾ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਉਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਪਮਾ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ, ਦੇਵਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਲਯਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ, ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿੱਸਾ ਛੇ ਸੌ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ, ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨੋ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਤਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਅੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਝਪਕੀਆਂ ਇਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਅੱਖ ਦੀਆਂ ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇਕ ਕਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦਿਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਮੁੜ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ (ਅੰਧਿਆਰੀ ਪੱਖ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ (ਚਾਨਣ ਪੱਖ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ। ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।