ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਲਿੰਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ਸ਼ੈਵ ਲਿੰਗ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ, ਸੁਆਦ, ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਨਾਦਿ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ, ਸੁਆਦ, ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੋਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ, ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਲਿੰਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਿਆਰਾਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਤ੍ਰੈਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਬੀਜ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਬੀਜ, ਗਰਭ ਤੇ ਅਬੀਜ—ਇਹ ਅਬੀਜ ਨੂੰ ਹੀ ਬੀਜ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ, ਗਰਭ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ, ਆਪ ਹੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੈਵੀ ਬਣ ਗਈ, ਹੇ ਦੋਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਹੁਣ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ "ਅਜਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ੈਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਨਮੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ, ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਜਨਮੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਵਿਛੋੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਜਨਮੀ, ਉਸ ਅਜਨਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਘੜੀ ਤੇ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹੱਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਹੱਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਤਮੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਢਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੋਂ ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹਵਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ, ਫਿਰ ਅੱਗ; ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ; ਹਵਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਨੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ। ਅੱਗ ਨੇ ਸੁਆਦ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ, ਪਾਣੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਨੇ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਘੱਟ ਸੁਆਦ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਵਾ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਭੇਦ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਵੈਕਾਰਿਕ, ਜੋ ਸੱਤਵਿਕ ਹੈ, ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਹੈ। ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲਾ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ "ਪਿਤਾਮਹ" ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਡਾ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ, ਜੋ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਜੋ ਫਿਰ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ, ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮਹੱਤ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਐਸੇ ਅੰਡੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਚੌਹਾਂ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਭਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੁਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰਚਨਹਾਰ, ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਭਵ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹਨ; ਹਰ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ ਵਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਰਚਨਾ, ਹੇ ਦੋਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ, ਆਪੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਮੁਢਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਦਿਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਰਾਤ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤੀ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ।