ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਬਿਆਨ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਦ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਾਧਵ ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ—ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿ਷ਣੂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ; ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ, ਸਭ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਇਕ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੱਚ, ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ, ਆਨੰਦ, ਅਮਰਤਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਅ’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਉ’ ਤੋਂ ਹਰੀ, ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅੱਖਰ ‘ਮ’ ਤੋਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ‘ਅ’ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ‘ਉ’ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ‘ਮ’ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਮ’ ਬੀਜਧਾਰੀ ਹੈ, ‘ਅ’ ਨੂੰ ਬੀਜ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਉ’ ਹਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਰਭ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਬੀਜਧਾਰੀ, ਬੀਜ, ਗਰਭ ਤੇ ‘ਨਾਦ’—ਇਹ ਸਭ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਬੀਜਧਾਰੀ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਬੀਜ ‘ਅ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉ’ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਮੰਡਲ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅੰਡਾ, ਜੋ ਅਕਾਰਣ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਅੰਡਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਉੱਤੇ ਸੀ; ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ‘ਅ’ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਮੁਖ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਓਮ ਓਮ’ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਯਜੁਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਗ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਹਰੀ! ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ! ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇਵ, ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ। ਸਾਡੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿਵਿਆ, ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਅਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਹਸਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ‘ਅ’ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਲੰਮਾ ਹੈ। ‘ਇ’ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਹੈ, ‘ਈ’ ਖੱਬੀ ਅੱਖ; ‘ਉ’ ਸੱਜਾ ਕੰਨ, ‘ਊ’ ਖੱਬਾ ਕੰਨ। ‘਋’ ਉਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਗਲ੍ਹਾ, ‘੠’ ਖੱਬਾ ਗਲ੍ਹਾ; ‘਌’ ਤੇ ‘੡’ ਦੋਵੇਂ ਨੱਕ ਹਨ। ‘ਏ’ ਉਪਰਲਾ ਹੋਂਠ ਹੈ, ‘ਐ’ ਹੇਠਲਾ ਹੋਂਠ; ‘ਓ’ ਤੇ ‘ਔ’ ਦੋਵੇਂ ਪੈੜੀਆਂ ਹਨ। ‘ਅੰ’ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਤਲੂਆ ਹੈ; ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੱਜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ। ‘ਚ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਖੱਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ; ‘ਟ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਤ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ। ‘ਪ’ ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਹੈ, ‘ਫ’ ਪਾਸਲਾ; ‘ਬ’ ਖੱਬਾ ਪਾਸਲਾ, ‘ਭ’ ਮੋਢਾ। ‘ਮ’ ਸ਼ੰਭੂ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋਗੀ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ; ‘ਯ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਹਨ। ‘ਹ’ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ‘ਕ੍ਸ਼’ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ; ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿ਷ਣੂ ਨੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਵਿ਷ਣੂ ਨੇ ‘ਓਮ’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਤਰ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਪੰਜ ਕਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਮੰਤਰ ਸੁੱਚੇ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਸੋਹਣੇ ਬੱਤੀ-ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਦਾ ਧਰਮਮਈ ਕਾਰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਫਿਰ, ਵਿ਷ਣੂ ਨੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਤਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਰਾ ਸੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਬੜਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤੇ ਤੈਂਤੀਸ ਮੰਗਲਮਈ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮੰਤਰ ਵੇਖਿਆ, ਪੈਂਤੀ ਮੰਗਲਮਈ ਅੱਖਰਾਂ, ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ, ਸੁੱਚਾ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ। ਉਸਨੇ ਤੇਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ, ਬਾਲਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਤਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਛਿਆਸਠ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਇਸ਼ਾਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ-ਮਾਨਵ-ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਘੋਰਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਓਹਲੇ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ-ਸ਼ੁਭ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ, ਮਹਾਨ ਨਾਗ-ਰਾਜ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਥ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਚਾਹੀਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਅ’ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ‘ਉ’ ਰੂਪ, ਆਦਿ ਦੇਵ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲਾ। ਤੀਜੇ, ‘ਮ’ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੈ।