ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਜ੍ਯਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦਿਸ਼ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਦਿਸ਼ੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਰੋਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੰਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਢਲਕ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਨੱਕ ਵੱਕਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੇ ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੂੰਹ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਲਾਲ ਸੋਜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਹੱਸਦਾ, ਗਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਚਿੱਟਾ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਰਾਈ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਵੇਖੇ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਥ ਵਿੱਚ ਉਠ ਅਤੇ ਖੋਤੇ ਜੋੜੇ ਵੇਖੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੋਂ ਨਾ ਉੱਠ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਮੂੰਹ, ਖੋਖਲਾ ਨਾਭੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਪੇਸ਼ਾਬ—ਇਹ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਦਿਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ, ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲੇ, ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਮਤਲ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਨਿਰਜਨ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਸਿੱਧੇ ਰੱਖੇ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਕੰਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਐਸਾ ਹੀ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਇੱਧਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਨਾ, ਸੰਦੇਹ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਸੁੱਚੇ (ਚਿੱਟੇ) ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਕੰਨਾਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਦਾ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ ਯੋਗੀ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੌ ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਵਾਰ ਸਿਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ 'ਓਮ' ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, 'ਓਮ' ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਮਾਪ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼, ਦੂਜਾ ਤਾਮਸੀ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਮਾਪ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਜਾ ਮਾਪ ਗਾਂਧਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਊਂਟੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਰਗਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਿਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਓਮ' ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ 'ਓਮ' ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲਕੜੀ ਹੈ। 'ਓਮ'—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਣ ਦੇ ਕਦਮ, ਅਤੇ ਰਿਕ, ਸਾਮ, ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਮਾਪ ਤੇ ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, 'ਉ' ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 'ਮ' 'ਅ' ਤੇ 'ਉ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'ਓਮ' ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਹੈ, 'ਉ' ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਅਤੇ 'ਮ' ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਹੈ। 'ਓਮ' ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਵਰਗ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹਨ। ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਅਮਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ; ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਮੈਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਦ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਮਾਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਪਹਿਲਾ ਮਾਪ ਛੋਟਾ, ਦੂਜਾ ਲੰਮਾ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਵਧੀਆ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਪਾਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਓਨਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਹੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਸਦਾ ਫਲ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਹੀਨੇ ਦਰ ਮਹੀਨੇ, ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਾਪ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਵਾਲੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ, ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਪ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਜ੍ਯਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, 'ਓਮ' ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੱਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।