ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਬੇਅਸਰ, ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਵੀ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਅਜੇ ਵੀ ਕਰਮ ਬਾਕੀ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵੀਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਰਜ-ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ 'ਕਲਲਾ' — ਜਨਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ — ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਲਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਕ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਢੱਲ ਦੇਣ ਤੇ ਇਹ ਗੋਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਜਾਤ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਾਯੂ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗਾ"; ਫਿਰ, ਉਤਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਰਜ-ਬਿੰਦੂ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਕਤ ਦੇ ਤਿੰਤੀ-ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਰਜ-ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਮਿਲ ਕੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਲਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਲਲਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ, ਪਚੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨਾਭੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਝੁਕੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਦਬੇ ਹੋਏ, ਜੀਵ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਗਰਭ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਝੁਕਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਮਾਰ-ਪਿੱਟ ਅਤੇ ਪੀਵ ਤੇ ਰਕਤ ਖਾਣਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਕੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਜੀਵ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ; ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਖੀ, ਬਿਨਾ ਚਾਹੇ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਕਈ ਅਤਿ ਕਰੜੇ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਕਰਮ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਵਨੇ, ਹਨੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ, ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਰੇੰਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ — ਇਹ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਰੇੰਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਦਾ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪੌਦੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ 'ਤਾਮਸੀਕ' ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; 'ਸਾਤਵਿਕ' ਚੱਕਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਚੱਕਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਮਸ। ਚੌਦਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਕੇਂਦਰ ਹਲਦੇ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, supreme Brahman ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰੇ? ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਸਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਚੌਦਾਂ-ਵਰਗੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਘੇੜੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਕੇ, ਜੀਵ ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਭਗਤੀ, ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਪਰਮ ਜਲ, ਉੱਚੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਪੁਲ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਆ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਲ, ਆਤਮਾ, ਹਰ ਦਿਸਾ ਵਾਲੀ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਠ-ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਲਈ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਹਵਨ-ਅਰਪਣਾਂ ਦੇਣ ਤੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਰਮ, ਜਨਮ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਰਾਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।