ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਰਜੋਗੁਣ ਜਾਂ ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਭੋਗ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਪਰਮ ਆਨੰਦ—ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚਤਮ ਸੁਖ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਜੋੜ ਲਵੇ, ਸਤਿਆ ਤੇ ਧਿਆਨ ਧਾਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ, ਮੱਥਾ, ਗਲ੍ਹਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਸਮੇਤ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਰਵ-ਨਿਯੰਤਾ, ਸੂਕਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾ ਹੱਥ ਹਨ, ਨਾ ਪੈਰ, ਨਾ ਪੇਟ, ਨਾ ਪਾਸੇ, ਨਾ ਜੀਭ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਚਿਹਰਾ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸਭ-ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਬੜਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਖਤਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, 'ਕਲਲ' ਨਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰੂਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਲਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਕ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਵਾਂਗਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਜਨਮੇ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਾਯੂ ਨਹੀਂ ਛੁੰਹਦੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਅਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲਹੂ ਦੇ ਤੈਂਤੀਹ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ ਮਿਲ ਕੇ ਭ੍ਰੂਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭ੍ਰੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ, ਪਚੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨਾਭੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜੀਵ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਗਰਭ ਵਿਚ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਨੀਵੇਂ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਗਰਭ ਦੇ ਮੂਹ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਕੱਟਣ, ਮਾਰ ਪਿਟਾਈ, ਪੀਬ ਤੇ ਲਹੂ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਨਦੀਆਂ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਜੀਵ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਖਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਨਰਕ' ਵਿਚ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਾਤਰਾ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਮਾਣਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ—ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਹੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਾੜੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਮ, ਸੋਚ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਆਦਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰ, ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਸਰਪ, ਅਤੇ ਸਰਪ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੌਦੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮਾਂ-ਮਰਨਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਕੂਮ੍ਹਾਰ ਦੇ ਚੱਕੇ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਤਵਗੁਣੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੱਕਰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋਗੁਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮਾਂ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਹੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।