ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਨੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਚਿੰਤਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਵੀ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਯੋਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਤੇ ਫੁਲਕਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ—ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਪੱਧਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਆਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿੱਥੇ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਗੰਧ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੇ। ਉਹ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਨਾ ਸੜਦਾ, ਨਾ ਭਟਕਦਾ; ਨਾ ਵਿਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਲਿਨ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਕਦੇ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਬਣਦਾ, ਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ। ਉਹ ਗੰਧ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ, ਰੰਗ, ਸੁਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੋਈ ਲਕੜੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖਮ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ ਸਰਵੋਤਮ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜੋਕੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਪਕ ਯੋਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ, ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਖਮ, ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਹ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਜਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਕਰਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ, ਜੋ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ, ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ, ਸਦਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸੁਖ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਯਗਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਮੁੜ, ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸੁਖ ਹੈ; ਜਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ— ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਮਕ ਦਿਵਿਆ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਦੇਖ ਕੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਸਿਰ, ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿਸ਼ਵ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵ ਗੰਧ, ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਪ੍ਰਭੂ— ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਮੁੜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮਦੇ; ਇਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਸਕ, ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖਮ, ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਮੁੜ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨ, ਸਦਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਉਹਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪੇਟ, ਪਾਸੇ, ਜਾਂ ਜੀਭ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸੁਖਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਅਤੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਆਤਮਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਹਰੇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ—ਸੁਖਮ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਲੈ ਕੇ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਹ ਨਰ ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਰਸ-ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਰ ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ 'ਕਲਲਾ' (ਭ੍ਰੂਣ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਲਲਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਨੂੰ ਚੱਕੀ ਤੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਨਾਲ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਤਾਈ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਹ ਗੋਲ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਗਰਭ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂਗਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਜਾਤ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਾਯੂ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।