ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਛਬੀ-ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਆਸਨ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੜ ਚੌਂਸਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੀਤ ਅਪਾਰ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਓ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਲੱਖਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇੱਥੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ: ਅਣਿਮਾ (ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਣਾ), ਲਘਿਮਾ (ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਣਾ), ਮਹਿਮਾ (ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਣਾ), ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਾ), ਪ੍ਰਾਕਾਮਯਾ (ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣਾ), ਅਤੇ ਈਸ਼ਿਤਾ (ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ)। ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਪਦ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਸੁਖਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਭਾਜਨ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਦੂਜਾ ਪੱਧਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਜੀਵ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਤਾ ਤੀਜਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕਦੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਘੁਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਹ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਨਾਹ ਰਸ, ਨਾਹ ਰੂਪ; ਨਾਹ ਸਪਰਸ਼, ਨਾਹ ਧੁਨੀ; ਨਾਹ ਰੰਗ, ਨਾਹ ਸੁਰ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਿਅੰਜਨ ਭੋਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜਪਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਰਾਜਪਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮুনি, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਗ ਜਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੋਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਉੱਦਮ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਤਯੂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੈ; ਜਾਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ— ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੈ— ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ— ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ; ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਮੁਨੀ, ਸਰਵ-ਸੰਚਾਲਕ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਮੁੜ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨ, ਸਦਾ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਹ ਹੱਥ ਹਨ, ਨਾਹ ਪੈਰ, ਨਾਹ ਪੇਟ, ਨਾਹ ਪਾਸੇ, ਨਾਹ ਜੀਭ; ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।