ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਕ ਐਸੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਧਿਆਨ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਥੱਲੇ-ਥੱਲੇ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ—ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਵ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਵ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਹੈ; ਜੋ ਤਰਲ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ; ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ; ਜੋ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ; ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹਵਾ ਤੋਂ ਛੂਹਣ ਦੀ ਗਿਆਨ; ਅੱਗ ਤੋਂ ਰੂਪ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਵਾਦ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ। ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਘੁਟਣਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਤ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਗਲੇ ਤੱਕ ਅੱਗ, ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਤੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੰਸਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਗੁਣ, ਨਾ ਰਜ, ਨਾ ਤਮ, ਨਾ ਮਹੱਤੱਤੱਤ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਸੁੱਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵੱਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ। ਧਰਤੀ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰਵ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਓਹਲੇ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਤਵਗੁਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ— ਜੋ ਦੁਆਲਤਾ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਥਿਰ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਸਦਾ ਮਨੋਂ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਨਿਮਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵੈਰੀ-ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਤੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮਕ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ— ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ— ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਲੈ ਕੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ। ਇੱਥੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ—ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਕਿਰਪਾਲੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛੀਏ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੀਲਕੰਠ ਧਨੁਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੱਸੇ, ਅੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋਵੇਂ ਜਣਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਇੱਥੇ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ ਹੈ; ਵਿਅਕਤੀ ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਨੁਭਵਤਾ—ਇਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬੰਧ ਕੇ ਆਤਮਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖਸ਼, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ: ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।