ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਨਮਜਾਤ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋਏ ਪਾਪ, ਹੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਹੋਏ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਲੱਕੜ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਚਾਰ, ਛੇ, ਦਸ, ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਖ਼ਰਾ, ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੋਲੇ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੀਲੇ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ, ਲੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਚਿੱਟੇ, ਸੁਗੰਧੀ ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ, ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਅਡਿੱਠ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਆਨ, ਜੋ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾਹ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾਹ ਸੁਣਦਾ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਛੂਹਨ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਹਵਾ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਵ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਵ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੀਮ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁਪਤਿ ਆਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਜੋ ਰਸਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲ ਤੱਤ ਹੈ; ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਤੱਤ; ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ; ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਛੂਹਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਅੱਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਸਵਾਦ ਜਲ ਦਾ; ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ; ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਤ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਜਲ ਚੱਕਰ। ਗਲੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਤੱਤ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ; ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਵਾ ਤੱਤ; ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸिरे ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੰਸਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ। ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਤੀਕਾਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਗੁਣ, ਰਜ, ਤਮਸ, ਮਹੱਤਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ—ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ—ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਲ ਵਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ। ਧਰਤੀ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸ਼ਰਵ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਚਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਤਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਸਤਗੁਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਸਤਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤ, ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਦੁਆਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਅ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਿਮਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵੈਰੀ-ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨਿ ਭੋਗ ਚੁੱਕਿਆ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਿਸਨੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ; ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ, ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।