ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇਓ, ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਜੰਜਾਲ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਫਿਰ ਕੋਈ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਐਸੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਆਪ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤਿ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੋਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧ, ਆਨੰਦ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਪਖੰਡ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਦੇਹ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਨਮਜਾਤ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਚਾਰ, ਛੇ, ਦਸ, ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਮਾਹਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸੁੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੰਗਾਰ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪੀਲੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਟਾ, ਸੁਗੰਧੀ ਜਾਂ ਪੀਲਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ, ਸਚਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਮੋਹ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ਼ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਵਾਧਿਆਏਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਇਉਂ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਯੋਗੀ ਅਭਿਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕਦਾ, ਨਾਹ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾਹ ਸੁਣਦਾ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਵ ਦੇਵ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਵ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀਮ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇਵ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਜੋ ਤਰਲ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੱਤ; ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ; ਜੋ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ; ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ ਹਵਾ ਤੋਂ ਹੈ। ਰੂਪ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਸਵਾਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਘੁਟਣਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਤ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਗਲੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਤੱਤ, ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੰਸਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚਲਾ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਗੁਣ; ਨ ਮਹੱਤ ਤੱਤ, ਨ ਅਹੰਕਾਰ, ਨ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ, ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਚਮਕਦੇ, ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ, ਆਕਾਸ਼ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆਂ, ਇਉਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸ਼ਰਵ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।